Cz\u0142owiek nauczy\u0142 si\u0119 uprawia\u0107 ro\u015bliny ju\u017c wiele tysi\u0119cy lat temu.\u00a0 Sta\u0142o si\u0119 to dzi\u0119ki udomowieniu pewnych dzikich gatunk\u00f3w.\u00a0 Jednak dzikie formy nie zawsze w pe\u0142ni odpowiada\u0142y oczekiwaniom uprawiaj\u0105cych je ludzi.\u00a0 Dawa\u0142y za ma\u0142e plony, ros\u0142y zbyt wolno lub za rzadko owocowa\u0142y.\u00a0 Czasem jednak w\u015br\u00f3d uprawianych ro\u015blin spontanicznie pojawia\u0142y si\u0119 osobniki, kt\u00f3re posiada\u0142y cechy warte upowszechnienia np. dawa\u0142y znacznie wi\u0119ksze owoce.\u00a0 Czasem te\u017c gatunki dawa\u0142y si\u0119 krzy\u017cowa\u0107 mi\u0119dzy sob\u0105 a uzyskane t\u0105 drog\u0105 potomstwo odznacza\u0142o si\u0119 znacznie lepszymi, z punktu widzenia rolnika, cechami.\u00a0 Tak pojawi\u0142y si\u0119 odmiany uprawne \u2013 obecnie cz\u0119sto zwane kultywarami \u2013 od \u0142aci\u0144skiego \u2018cultus varietas\u2019.\u00a0\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n Wraz z gatunkami, kt\u00f3re dawa\u0142y po\u017cywienie lub ubiera\u0142y w otoczeniu cz\u0142owieka pojawi\u0142y si\u0119 tak\u017ce ro\u015bliny, kt\u00f3rych zadaniem by\u0142o upi\u0119kszanie ludzkich siedzib \u2013 ro\u015bliny ozdobne. W ich przypadku tak\u017ce zacz\u0119to znajdowa\u0107 lub celowo tworzy\u0107 odmiany uprawne \u2013 np. takie o pe\u0142nych kwiatach lub o nietypowym pokroju.<\/p>\n\n\n\n Jak powstaj\u0105 takie odmiany? Jest na to kilka sposob\u00f3w. Tutaj opiszemy ten proces na podstawie gatunk\u00f3w drzew. Wiadomo, \u017ce osoby zajmuj\u0105ce si\u0119 szk\u00f3\u0142karstwem rocznie wysiewaj\u0105 setki tysi\u0119cy nasion rozmaitych gatunk\u00f3w. Na poz\u00f3r wszystkie nasionka s\u0105 jednakowa \u2013 faktycznie jednak r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 znacznie pod wzgl\u0119dem zawartego w nich materia\u0142u genetycznego. Zawdzi\u0119czaj\u0105 to pochodzeniu od r\u00f3\u017cnych rodzic\u00f3w oraz temu, \u017ce powstanie ka\u017cdego z nich poprzedza powstanie kom\u00f3rek rozrodczych \u2013 gamet, kt\u00f3re powstaj\u0105 na drodze specjalnego podzia\u0142u kom\u00f3rek w osobnikach rodzicielskich \u2013 tzw. podzia\u0142u mejotycznego. Wszystko sk\u0142ada si\u0119 na to, \u017ce uzyskane siewki mog\u0105 mie\u0107 r\u00f3\u017cny wygl\u0105d \u2013 np. w\u015br\u00f3d setek siewek o zielonych li\u015bciach trafi\u0107 mog\u0105 si\u0119 takie, kt\u00f3re b\u0119d\u0105 mia\u0142y li\u015bcie czerwone \u2013 to w\u0142a\u015bnie mog\u0105 by\u0107 owe nowe odmiany. Je\u015bli taka siewka zostanie dostrze\u017cona przez wprawne oko szk\u00f3\u0142karza i prze\u017cyje, mo\u017ce z niej wyrosn\u0105\u0107 drzewo posiadaj\u0105ce cechy inne ni\u017c gatunek, z kt\u00f3rego si\u0119 wywodzi. Oczywi\u015bcie po\u017c\u0105dan\u0105 z punktu widzenia cz\u0142owieka cech\u0105 mo\u017ce by\u0107 nie tylko kolor li\u015bci \u2013 r\u00f3wnie ciekawe mog\u0105 by\u0107 odmiany o nietypowym kszta\u0142cie (czyli \u2013 pokroju). Wszyscy znamy p\u0142acz\u0105ce wierzby czy kolumnowe topole \u2013 to w\u0142a\u015bnie kultywary o do\u015b\u0107 starym rodowodzie.<\/p>\n\n\n\n Odmiany uprawne mo\u017cna znajdowa\u0107 tak\u017ce w inny spos\u00f3b.\u00a0 Zdarza si\u0119 czasem, \u017ce na normalnie wykszta\u0142conym osobniku pojawia si\u0119 p\u0119d o niezwyk\u0142ych cechach (np. posiadaj\u0105cy nienaturalnie w\u0105skie li\u015bcie).\u00a0 Dzieje si\u0119 tak w wyniku mutacji powsta\u0142ej spontanicznie w jakiej\u015b kom\u00f3rce, kt\u00f3ra daje potem pocz\u0105tek ca\u0142emu p\u0119dowi.\u00a0 Je\u015bli taki zmieniony p\u0119d posiada cechy, kt\u00f3re z jakich\u015b przyczyn chcemy zachowa\u0107 musimy zacz\u0105\u0107 go rozmna\u017ca\u0107.\u00a0 Nie jest to jednak zwykle proste, poniewa\u017c ro\u015bliny uzyskane z nasion z takiego p\u0119du (pod warunkiem oczywi\u015bcie, \u017ce w og\u00f3le wytworzy on nasiona!) zwykle nie powtarzaj\u0105 interesuj\u0105cej nas cechy.\u00a0 C\u00f3\u017c wi\u0119c pocz\u0105\u0107 ma ogrodnik, kt\u00f3remu bardzo spodoba\u0142 si\u0119, dajmy na to, jawor o pstrokatych li\u015bciach.\u00a0 Rad mo\u017ce by\u0107 kilka. \u00a0 Po pierwsze mo\u017cna go sadzonkowa\u0107, to znaczy pr\u00f3bowa\u0107 ukorzenia\u0107 p\u0119dy.\u00a0 Nie zawsze si\u0119 to jednak udaje, poniewa\u017c odmiany powsta\u0142e z mutacji p\u0105czkowych nie s\u0105 zbyt silne \u2013 p\u0119d o zmienionej barwie li\u015bci lub zredukowanej blaszce li\u015bciowej znacznie s\u0142abiej asymiluje, a przez to s\u0142abiej ro\u015bnie.\u00a0 <\/p>\n\n\n\n Metod\u0105, kt\u00f3ra daje znacznie lepsze efekty jest szczepienie.\u00a0 Polega ono na po\u0142\u0105czeniu systemu korzeniowego jednej ro\u015bliny (podk\u0142adka) z p\u0119dem ro\u015bliny na kt\u00f3rej nam zale\u017cy (zraz lub zrzez szlachetny).\u00a0 Oba te elementy, po zro\u015bni\u0119ciu, tworz\u0105 now\u0105 ro\u015blin\u0119 o silnym, ju\u017c rozwini\u0119tym systemie korzeniowym i cechach p\u0119du, na kt\u00f3rych nam zale\u017cy.\u00a0 Jako podk\u0142adki u\u017cywa si\u0119 zwykle ro\u015bliny gatunku, od kt\u00f3rego pochodzi odmiana.<\/p>\n\n\n\n Jeszcze inna metoda mo\u017ce by\u0107 stosowana w przypadku ro\u015blin zielnych (czyli niezdrewnia\u0142ych).\u00a0 Polega ona na krzy\u017cowym zapyleniu.\u00a0 Ogrodnik przenosi py\u0142ek z jednego wyselekcjonowanego osobnika na znami\u0119 innego.\u00a0 Po zawi\u0105zaniu nasion zbiera si\u0119 je i wysiewa, aby sprawdzi\u0107, czy potomstwo posiada cechy, na kt\u00f3rych nam zale\u017cy.\u00a0 Tym sposobem mo\u017cna krzy\u017cowa\u0107 nie tylko ju\u017c istniej\u0105ce odmiany jednego gatunku ale r\u00f3wnie\u017c tworzy\u0107 miesza\u0144ce mi\u0119dzygatunkowe lub mi\u0119dzyrodzajowe (szczeg\u00f3lnie wiele jest ich w\u015br\u00f3d uprawianych w szklarniach storczyk\u00f3w).\u00a0<\/p>\n\n\n\n Metody opisane powy\u017cej s\u0105 ju\u017c stosowane od dawna i powszechnie przyj\u0119te w ogrodnictwie, jednak wraz z rozwojem takich nauk biologicznych jak biochemia i genetyka okaza\u0142o si\u0119, \u017ce tworzy\u0107 nowe odmiany mo\u017cna jeszcze na inne sposoby.\u00a0 Nie zawsze to co chcemy uzyska\u0107 to ro\u015bliny o okre\u015blonym kolorze czy pokroju.\u00a0 Czasem zale\u017cy nam, aby jaki\u015b gatunek np. w swych owocach produkowa\u0142 pewn\u0105 potrzebn\u0105 substancj\u0119, kt\u00f3r\u0105 trudno wytworzy\u0107 w laboratorium.\u00a0 Okazuje si\u0119, \u017ce jest mo\u017cliwe zmuszenie do tego ro\u015blin.\u00a0 Za\u0142\u00f3\u017cmy, \u017ce substancja ta jest ju\u017c wytwarzana w owocach jakie\u015b ro\u015bliny \u2013 c\u00f3\u017c jednak pocz\u0105\u0107, je\u015bli owocki te maj\u0105 mas\u0119 zaledwie kilku gram\u00f3w i w dodatku ro\u015blina nie daje si\u0119 uprawia\u0107 w ogrodzie?\u00a0 <\/p>\n\n\n\n Skrzy\u017cowa\u0107 j\u0105 z gatunkiem ju\u017c uprawianym?\u00a0 Nie zawsze si\u0119 to udaje, a nawet je\u015bli si\u0119 to uda \u2013 miesza\u0144ce zwykle bywaj\u0105 bezp\u0142odne.\u00a0 W takich przypadkach pozostaje genetyka.\u00a0 Pierwszy etap polega na poszukiwaniu genu (lub gen\u00f3w), kt\u00f3ry koduje poszukiwan\u0105 przez nas substancj\u0119.\u00a0 Je\u015bli si\u0119 to uda, mo\u017cna pr\u00f3bowa\u0107 przyst\u0105pi\u0107 do drugiego etapy pr\u00f3b \u2013 transformacji ro\u015blin.\u00a0 Na czym to polega?\u00a0 Ano trzeba wprowadzi\u0107 ten gen do kom\u00f3rek ro\u015bliny, kt\u00f3r\u0105 wybrali\u015bmy jako biorc\u0119 (za\u0142\u00f3\u017cmy, \u017ce b\u0119dzie ni\u0105 pomidor).\u00a0 <\/p>\n\n\n\n Trzeba jednak zrobi\u0107 to tak umiej\u0119tnie, aby gen ten zacz\u0105\u0142 dzia\u0142a\u0107 w taki sam spos\u00f3b jak w ro\u015blinie macierzystej.\u00a0 Oczywi\u015bcie genetycy maj\u0105 tu swoje sztuczki \u2013 nie b\u0119dziemy tego jednak bardzo dok\u0142adnie opisywa\u0107, bo proces jest do\u015b\u0107 skomplikowany.\u00a0 Do\u015b\u0107 jednak, \u017ce takie manipulacje czasem si\u0119 udaj\u0105.\u00a0 Czasem,\u00a0 bo nie zawsze gen, kt\u00f3rym si\u0119 zajmujemy znajdzie si\u0119 w tym miejscu co trzeba, a nawet je\u015bli tak si\u0119 stanie to mo\u017ce si\u0119 zdarzy\u0107, \u017ce i tak nie zadzia\u0142a, poniewa\u017c wymaga istnienia i dzia\u0142ania jaki\u015b innych gen\u00f3w, o kt\u00f3rych nie wiedzieli\u015bmy.\u00a0\u00a0<\/p>\n\n\n\nIg\u0142a w stogu siana<\/strong><\/h2>\n\n\n\n
Wprawne oko i ostry n\u00f3\u017c<\/strong><\/h2>\n\n\n\n
P\u0119dzelek w r\u0119ku, czyli zabawa w pszcz\u00f3\u0142k\u0119<\/strong><\/h2>\n\n\n\n
Gen na du\u017ce pomidory<\/strong><\/h2>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/www.ogrod.uw.edu.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/292425423_3307805516107144_7502647356513021118_n-1024x769.jpg\")
<\/figure>