O czym mowa? O bananach!<\/strong><\/p>\n\n\n\n Do rodzaju banan zaliczanych jest ok. 60 gatunk\u00f3w ro\u015blin b\u0119d\u0105cych du\u017cymi ro\u015blinami zielnymi (niezdrewnia\u0142ymi), bylinami, kt\u00f3re dorastaj\u0105 do 10 m wysoko\u015bci.\u00a0Tak \u017ce plotka, jakoby banany ros\u0142y na drzewach, nie jest prawdziwa!<\/p>\n\n\n\n To pierwsze dzisiejsze odkrycie:<\/strong> nie ma drzew bananowych. Drugie jest r\u00f3wnie zaskakuj\u0105ce:<\/strong> owoce wi\u0119kszo\u015bci gatunk\u00f3w s\u0105 niemal niejadalne! Ale jak to? Czy to znaczy, \u017ce nasze sklepowe banany to w og\u00f3le nie s\u0105 owoce banana? Na szcz\u0119\u015bcie a\u017c tak \u201e\u017ale\u201d nie jest. To fakt, \u017ce owoce dzikich gatunk\u00f3w banan\u00f3w s\u0105 wysoce niesatysfakcjonuj\u0105ce spo\u017cywczo \u2013 bo sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie\u2026 z nasion. Te w sklepach wr\u0119cz przeciwnie, prawda? To dlatego, \u017ce banany, kt\u00f3re kupujemy w sklepach, zosta\u0142y specjalnie wyhodowane i pochodz\u0105 w zdecydowanej wi\u0119kszo\u015bci ze skrzy\u017cowania dw\u00f3ch dzikich gatunk\u00f3w. Powiem wi\u0119cej: te najcz\u0119\u015bciej spotykane w naszych sklepach to tylko jedna konkretna odmiana.\u00a0<\/p>\n\n\n\n Ale wr\u00f3\u0107my jeszcze do samej ro\u015bliny. Banan jako ro\u015blina, to nic innego jak pozorny pie\u0144, kt\u00f3ry powsta\u0142 z zachodz\u0105cych na siebie ogonk\u00f3w li\u015bciowych. Li\u015bcie banana wyrastaj\u0105c nad ziemi\u0119 wprost z k\u0142\u0105cza i u samej podstawy obejmuj\u0105 si\u0119 pochwami li\u015bciowymi, tworz\u0105c swego rodzaju \u201epie\u0144\u201d \u2013 pust\u0105 w \u015brodku k\u0142odzin\u0119.<\/p>\n\n\n\n Ro\u015blina b\u0119d\u0105ca w pe\u0142ni si\u0142 mo\u017ce wypuszcza\u0107 nawet jeden li\u015b\u0107 tygodniowo. Li\u015bcie, jak wspomnia\u0142am, wyrastaj\u0105 z podziemnego, bulwiastego k\u0142\u0105cza, b\u0119d\u0105cego w\u0142a\u015bciwym p\u0119dem ro\u015bliny (zdj. rysunku z ksi\u0105\u017cki Podbielkowskiego). K\u0142\u0105cze ma ok. 30 cm d\u0142ugo\u015bci i tyle samo szeroko\u015bci. <\/p>\n\n\n\n W ci\u0105gu ca\u0142ego \u017cycia ro\u015blina wytwarza do 70 bardzo du\u017cych li\u015bci (nawet do 4 m d\u0142ugo\u015bci i 60 cm szeroko\u015bci). Li\u015bcie s\u0105 ca\u0142obrzegie, ale podatne na rozdzieranie na pasma biegn\u0105ce prostopadle do nerwu g\u0142\u00f3wnego. Stare li\u015bcie obumieraj\u0105 i odpadaj\u0105. <\/p>\n\n\n\n Nowe osobniki (nowe ro\u015bliny) banana uzyskuje si\u0119 z fragment\u00f3w k\u0142\u0105czy wypuszczaj\u0105cych p\u0105ki oraz z wyrastaj\u0105cych z k\u0142\u0105cza odrost\u00f3w. Dlaczego w ten spos\u00f3b? To wyja\u015bni si\u0119 za chwil\u0119.<\/p>\n\n\n\n Po oko\u0142o roku po posadzeniu, gdy w k\u0142\u0105czu zgromadzi si\u0119 wystarczaj\u0105ca ilo\u015b\u0107 zapas\u00f3w, ze sto\u017cka wzrostu rozwija si\u0119 p\u0119d kwiatono\u015bny. Przerasta on wn\u0119trze pozornego pnia i wychodzi na \u015bwiat\u0142o dzienne na szczycie ro\u015bliny. Stopniowo wygina si\u0119 i zwiesza w d\u00f3\u0142. Ma posta\u0107 kolby, na kt\u00f3rej wy\u017cej znajduj\u0105 si\u0119 kwiaty m\u0119skie, a ni\u017cej \u017ce\u0144skie; te dojrzewaj\u0105 wcze\u015bniej, by nie dosz\u0142o do samozapylenia. Mimo, \u017ce w ten spos\u00f3b kwitn\u0105 zar\u00f3wno banany hodowlane, jak i dzikie, zagro\u017cenie samozapyleniem wyst\u0119puje jedynie u dzikich gatunk\u00f3w. Dlaczego? Kwiaty banan\u00f3w uprawnych wykszta\u0142caj\u0105 py\u0142ek niezdolny do zapylenia.<\/p>\n\n\n\n Dzi\u0119ki temu w bananach jadalnych nie powstaj\u0105 nasiona. Ale jak w takim razie powstaj\u0105 owoce?<\/p>\n\n\n\n W przypadku wi\u0119kszo\u015bci gatunk\u00f3w <\/strong>uprawnych owoce powstaj\u0105 bez zap\u0142odnienia (partenokarpicznie). Jak wspomnia\u0142am, nie ma w nich nasion, a jedynie szcz\u0105tki ich zal\u0105\u017ck\u00f3w. Je\u015bli jednak w owocu znajdziemy czarne, twarde, owalne nasiona, oznacza\u0107 to b\u0119dzie, \u017ce dosz\u0142o do przypadkowego zapylenia py\u0142kiem dzikiego gatunku banana.<\/p>\n\n\n\n Owocem banana jest palczasta, tr\u00f3jkomorowa jagoda. Mo\u017ce mie\u0107 barw\u0119 \u017c\u00f3\u0142t\u0105, zielon\u0105 lub czerwon\u0105. Formuje si\u0119 i dojrzewa w ci\u0105gu 3-4 miesi\u0119cy. Mi\u0105\u017csz tej\u017ce jest z pocz\u0105tku twardy i zwarty, ale wraz z dojrzewaniem \u2013 mi\u0119knie. Na skutek scukrzenia si\u0119 skrobi, kt\u00f3rej w bananach nie brakuje, owoc staje si\u0119 s\u0142odki. <\/p>\n\n\n\n P\u0119d nadziemny po owocowaniu ginie, a k\u0142\u0105cze podziemne wykszta\u0142ca nowy nibyp\u0119d (tzw. k\u0142odzin\u0119). Pojedyncze k\u0142\u0105cze mo\u017ce tak egzystowa\u0107 nawet 20 lat i tyle w\u0142a\u015bnie ro\u015bliny s\u0105 eksploatowane na plantacjach produkcyjnych. Na ma\u0142ych plantacjach gaje bananowe mog\u0105 rosn\u0105\u0107 nawet 60 lat.<\/p>\n\n\n\n Gatunki <\/strong>dostarczaj\u0105ce nam jadalnych owoc\u00f3w pochodz\u0105 od rosn\u0105cego dziko na P\u00f3\u0142wyspie Malajskim banana Musa acuminata<\/em>, kt\u00f3rego forma tworzy s\u0142odkie i beznasienne owoce, lub ze skrzy\u017cowania M. acuminata<\/em> Colla z innym dziki gatunkiem M. balbisiana<\/em> Colla, kt\u00f3ry pochodzi z Indii, Birmy i Cejlonu (m\u00f3wimy tu o miesza\u0144cach jakimi sa banan plamisty czy banan rajski). Od M. acuminata<\/em> pochodzi tak\u017ce banan kar\u0142owaty – r\u00f3wnie\u017c daj\u0105cy smaczne owoce.<\/p>\n\n\n\n Warto w tym miejscu wspomnie\u0107, \u017ce \u017c\u00f3\u0142te, s\u0142odkie, mi\u0119kkie owoce, kt\u00f3re znamy z naszych sklep\u00f3w, to tylko po\u0142owa prawdy o jadalnych bananach. Te \u2013 najpopularniejsze w Europie czy Ameryce P\u00f3\u0142nocnej \u2013 to banany deserowe. W Afryce czy Ameryce \u0141aci\u0144skiej podstaw\u0119 wy\u017cywienia stanowi\u0105 banany skrobiowe \u2013 wi\u0119ksze, twardsze i mniej s\u0142odkie, ale przede wszystkim\u2026 niejadalne na surowo! Banany skrobiowe s\u0105 nazywane plantanami albo \u2013 co wydaje si\u0119 do\u015b\u0107 zgrabnym sformu\u0142owaniem \u2013 bananami warzywnymi.<\/p>\n\n\n\n Banany s\u0105 u\u017cytkowane przez cz\u0142owieka od wiek\u00f3w. W Mezopotamii i Asyrii by\u0142y znane ju\u017c w pierwszym tysi\u0105cleciu p.n.e. Hiszpanie i Portugalczycy sprowadzili je do Afryki Zachodniej w XVI wieku, potem trafi\u0142y na Wyspy Kanaryjskie. Stamt\u0105d razem z konkwistadorami pop\u0142yn\u0119\u0142y do Ameryki. Do Santo Domingo dotar\u0142y w 1516, a do Peru w 1535 roku.<\/p>\n\n\n\n Jedna z hipotez twierdzi jednak, \u017ce do Ameryki Po\u0142udniowej banany dotar\u0142y znacznie wcze\u015bniej, razem z \u017ceglarzami melanezyjskimi z wysp Oceanii.<\/p>\n\n\n\n Do upraw szklarniowych w Europie banany wesz\u0142y w XVII wieku, a od XIX wieku rozpocz\u0119to ich upraw\u0119 w gruncie na Sycylii.<\/p>\n\n\n\n A czy wiecie, \u017ce handel bananami na skal\u0119 \u015bwiatow\u0105 rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 dopiero 100 lat temu?<\/p>\n\n\n\n Obecnie oko\u0142o 50% banan\u00f3w uprawia si\u0119 w Afryce, tam te\u017c, jak wspomnia\u0142am, banany skrobiowe s\u0105 podstaw\u0105 po\u017cywienia \u2013 ich roczne spo\u017cycie mo\u017ce wynosi\u0107 nawet 400 kg na osob\u0119.<\/p>\n\n\n\n Banany to ro\u015bliny klimatu ciep\u0142ego i wilgotnego. Wymagaj\u0105 dobrej gleby i ochrony przed wiatrem, dlatego na plantacjach sadzi si\u0119 drzewa os\u0142onowe (najcz\u0119\u015bciej kazuaryny).<\/p>\n\n\n\n Jest jednak wiele odmian o mniejszych wymaganiach i uprawy tych ro\u015blin znajdziemy na Sycylii, Azorach, w po\u0142udniowej Hiszpanii czy w Australii.<\/p>\n\n\n\n Banany to wa\u017cny owoc pod ka\u017cdym wzgl\u0119dem \u2013 konsumpcyjnym, handlowym i produkcyjnym.<\/p>\n\n\n\n Po\u0142owa produkcji banan\u00f3w u\u017cywana jest do bezpo\u015bredniego spo\u017cycia (jako owoc deserowy) i dotyczy to owoc\u00f3w odmian s\u0142odkich. Druga po\u0142owa jest spo\u017cywana po obr\u00f3bce termicznej, jak\u0105 jest sma\u017cenie, pieczenie czy gotowanie. W plantanach dominuje skrobia, a nie cukry proste (odwrotnie ni\u017c u tych banan\u00f3w, kt\u00f3re zjadamy na surowo).<\/p>\n\n\n\n Banany docieraj\u0105 do nas z najdalszych zak\u0105tk\u00f3w \u015awiata. Niedojrza\u0142e owoce transportuje si\u0119 w ch\u0142odniach, gdzie zachowana jest temperatura 10-14\u00b0C. Po dotarciu na miejsce docelowe trafiaj\u0105 do dojrzewalni, gdzie pod wp\u0142ywem etylenu dojrzewaj\u0105 i stamt\u0105d trafiaj\u0105 do konsument\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Cho\u0107 u nas niecz\u0119sto mo\u017cna si\u0119 natkn\u0105\u0107 na banany w formie przetworzonej, to gdzieniegdzie mo\u017cemy je spotka\u0107 r\u00f3wnie\u017c w puszce, w formie przecieru, lub w postaci m\u0105ki. Miazg\u0119 z banan\u00f3w dodaje si\u0119 do wypiek\u00f3w, mog\u0105 te\u017c stanowi\u0107 baz\u0119 lod\u00f3w (\u015bwietnie si\u0119 mro\u017c\u0105!).<\/p>\n\n\n\n Pokrojone na cienkie plasterki niedojrza\u0142e banany przerabiane s\u0105 na chipsy, a te dojrza\u0142e si\u0119 suszy (Amerykanie s\u0105 ich fanami).<\/p>\n\n\n\n W Afryce Wschodniej z banan\u00f3w robi si\u0119 nawet piwo, a w niekt\u00f3rych rejonach Azji Po\u0142udniowo-Wschodniej po ugotowaniu \u2013 jako warzywo \u2013 spo\u017cywa si\u0119 p\u0105ki m\u0119skich kwiat\u00f3w banana. <\/p>\n\n\n\n Banany z racji swoich w\u0142a\u015bciwo\u015bci od\u017cywczych to cenne po\u017cywienie nie tylko dla ludzi. Te nienadaj\u0105ce si\u0119 z jakiego\u015b powodu na sto\u0142y staj\u0105 si\u0119 pasz\u0105 dla zwierz\u0105t, podobnie jak poci\u0119te k\u0142odziny i inne cz\u0119\u015bci ro\u015bliny. Niekt\u00f3re gatunki banan\u00f3w nadaj\u0105 si\u0119 do pozyskiwania w\u0142\u00f3kien, a inne jako ro\u015bliny ozdobne.<\/p>\n\n\n\n M\u0142ode li\u015bcie banan\u00f3w mog\u0105 s\u0142u\u017cy\u0107 jako ok\u0142ady ch\u0142odz\u0105ce na oparzenia, sok z p\u0119d\u00f3w jest stosowany przy biegunkach, a sok z korzeni dzia\u0142a przeciwgor\u0105czkowo.<\/p>\n\n\n\n A poniewa\u017c banany s\u0105 nie tylko smaczne, ale te\u017c lekkostrawne i bogate w r\u00f3\u017cne sk\u0142adniki od\u017cywcze, to czas przej\u015b\u0107 do przepis\u00f3w! Dla dociekliwych: w 100 g banana znajdziemy a\u017c ok. 11 mg witaminy C, owoce te zawieraj\u0105 tak\u017ce b\u0142onnik, prowitamin\u0119 A oraz witaminy B1, B2 i PP.<\/p>\n\n\n\n A czy Kr\u00f3l Rock\u2019n\u2019Rolla lubi\u0142 banany? Tak (!) i na dodatek robi\u0142 z nimi tosty! Przepis na nasz\u0105 wariacj\u0119 na ten temat znajdziecie poni\u017cej.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Po oko\u0142o roku, gdy w ro\u015blinie zgromadzi si\u0119 wystarczaj\u0105ca ilo\u015b\u0107 zapas\u00f3w (asymilaty), ze sto\u017cka wzrostu znajduj\u0105cego si\u0119 na podziemnym k\u0142\u0105czu rozwija si\u0119 p\u0119d kwiatono\u015bny<\/strong>. Przerasta on wn\u0119trze pozornego pnia i wychodzi na szczycie ro\u015bliny. Stopniowo wygina si\u0119 i zawiesza w d\u00f3\u0142.<\/p>\n\n\n\n P\u0119d kwiatono\u015bny ma posta\u0107 kolby, na kt\u00f3rej w g\u00f3rnej cz\u0119\u015bci znajduj\u0105 si\u0119 kwiaty m\u0119skie, a poni\u017cej \u017ce\u0144skie (te dojrzewaj\u0105 wcze\u015bniej, by nie dosz\u0142o do samozapylenia). W wi\u0119kszo\u015bci gatunk\u00f3w uprawnych owoce powstaj\u0105 bez zap\u0142odnienia (partenokarpicznie)<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n W owocach nie znajdziemy nasion<\/strong>, a jedynie szcz\u0105tki ich zal\u0105\u017ck\u00f3w. Je\u015bli jednak znajdziemy w owocu banana czarne, twarde, owalne nasiona \u2013 oznacza\u0107 to b\u0119dzie, \u017ce dosz\u0142o do przypadkowego zapylenia py\u0142kiem dzikiego gatunku banana.<\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/www.ogrod.uw.edu.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/01\/279520975_3261412317413131_4188332086796409712_n-1024x768.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/www.ogrod.uw.edu.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/08\/140065062_2914567605430939_5285001139756983568_n-819x1024.png\")
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/www.ogrod.uw.edu.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/312959996_3406455059575522_6862289397162122636_n-683x1024.jpg\")
<\/figure>