Aż trudno uwierzyć, że Już od od 5000 lat jest on najbardziej znaną subtropikalną rośliną uprawną suchych rejonów Azji, a także północnej i zachodniej Afryki.

Głównymi obszarami jego uprawy są Sahara i Bliski Wschód, jednak plantacje daktylowca spotkamy od Wysp Kanaryjskich i Senegalu po Dolinę Indusu. Daktylowiec jest palmą, dorastającą do wysokości nawet 30 m. Ma prostą kłodzinę (pień), która jest pokryta zachodzącymi na siebie, trwałymi, włóknistymi pochwami liściowymi pozostałymi po dawno opadłych liściach. Kłodzina zwieńczona jest pióropuszem wielkich, nawet pięciometrowych, pierzastych liści – uwaga: ich oś jest kolczasta! Poszczególne liście żyją od 3 do 7 lat.

U podstawy palmy znajdują się liczne grube odrosty korzeniowe, wykorzystywane do rozmnażania wegetatywnego rośliny. Palma daktylowa to roślina dwupienna, co oznacza, że na danym osobniku znajdują się kwiaty wyłącznie jednej płci. Żeńskie kwiaty są zebrane w ogromne, 70-centymetrowe kłosy (wiechowato rozgałęzione), które dają miotlaste kwiatostany. Żeńska palma wykształca od 6 do 12 kwiatostanów rocznie, a każdy z nich może ważyć nawet 25 kg. Kwiatostany męskie są znacznie krótsze, osiągają do 25 cm długości.

Zapylanie odbywa się przy udziale wiatru. Tradycyjną – i wciąż używaną – metodą polepszenia plonów z drzew daktylowych jest wieszanie męskich kwiatostanów na żeńskich drzewach lub obok nich, a nawet wtykanie męskich kwiatostanów w żeńskie.  Daktyle osiągają od 2,5 do 7,5 cm długości i mają owalny lub wrzecionowaty kształt. Ich skórka jest cienka, gładka i jakby lekko przejrzysta, lekko przezroczysta, jak kartka papieru. Mogą mieć różne barwy – od żółto-złotej do brązowo-czerwonej, a nawet czarno-brązowej. 

Miąższ daktyli zwykle jest lekko włóknisty, intensywnie pachnący, niezwykle słodki, a także bardzo odżywczy.  Suszone daktyle zawierają aż 73,2% węglowodanów, 20% wody, prawie 2,5% błonnika oraz białka, tłuszcze, składniki mineralne, prowitaminę A i witaminy B1, B2, PP i C.

Palmy zaczynają owocować w wieku 4-6 lat, a dożywają nawet 200!. Co ciekawe, maksymalny plon dają dopiero po 30-40 latach.  Z jednego drzewa w ciągu roku można zebrać nawet 200 kg owoców.

Ile jest ich odmian uprawnych? 

Prawdopodobnie na samym Półwyspie Arabskim nawet 2000! Palma daktylowa prawdopodobnie pochodzi z rejonu Zatoki Perskiej – z obszaru dzisiejszych Emiratów Arabskich, Iranu, Iraku, Omanu, Pakistanu i Arabii Saudyjskiej. W Mezopotamii daktylowe drzewa sadzono już 7000 lat p.n.e. Uprawiano je także w starożytnym Egipcie. Do Indii dotarły prawdopodobnie z armią Aleksandra Wielkiego. W oazach Sahary Arabowie wprowadzili je w VI i VII w. Do Ameryki dotarły w wieku XVII i XVIII, a do Afryki Południowej i Australii daktylowce wprowadzono dopiero w XIX w. Mieszkańcy krajów arabskich twierdzą, że palma daktylowa daje tyle produktów, ile jest dni w roku, i jest jednym z pierwszych drzew udomowionych przez człowieka.

Bibliografia:

1. „50 roślin, które zmieniły bieg historii”, Bill Laws, Almapress, 2016
2. „Rośliny jadalne”, J.G.Vaughan, C.A.Geissler, Prószyński i S-ka, Warszawa 2001
3. „Rośliny użytkowe”, Zbigniew Podbielkowski, WSiP, 1992
4. „Owoce krain dalekich”, prof. dr. Janina Pieniążek, prof. dr Szczepan A. Pieniążek, PWRiL, Warszawa 1981
5. „Atlas owoców egzotycznych”, Bernd Nowak, Bettina Schulz, Grupa Wyd. Bertelsmann Media, 2002
6. „Smakosz. Owoce”, Judy Bastyra, Julia Canning, Muza, 1999

Artykuł Daktylowiec właściwy pochodzi z serwisu Ogród Botaniczny Uniwersytetu Warszawskiego.

Młode liście lipy są delikatne, mogą w smaku przypominać sałatę. Są bogate w substancje śluzowe. Świetnie sprawdzą się jako baza wiosennej sałatki, dodatek do kanapek lub element zielonych koktajli. W podobny sposób możemy użytkować, ale też podziwiać w wiosennym świetle liście buka.

Lipy w Ogrodzie szczególnie pięknie prezentują się na granicy działu Flora Niżowa Polski od strony Placu do Gier Edukacyjnych. Sprawdźcie, czy liście lipy osiągnęły już serduszkowe kształty oraz czy bukowe wydają się bardziej „włochate” przed pełnym rozwinięciem się czy już po „rozprostowaniu” blaszki.

Lipę często spotkamy w miejskim krajobrazie. Tę, która lepiej znosi zanieczyszczenie powietrza, jest lipa szerokolistna (Tilia platyphyllos), dlatego będziemy ją częściej widywać, niż lipę drobnolistną (Tilia cordata).

Zimą rozpoznamy ją po kulistej koronie, szarobrązowej korze z dość głębokimi, podłużnymi spękaniami, a także po leżących na ziemi owocach – orzeszkach, które na końcu szypułki mają przyrząd do latania. Wygląda jak śmigło, a nazywany jest przez botaników podsadką (lub przylistkiem).

Gdy przyjrzymy się jej czerwonobrunatnym gałęziom dostrzeżemy błyszczące czerwone lub żółto-zielone pąki, o wąsko- lub szeroko-jajowatym kształcie i ostrym zakończeniu. Teraz już mamy pewność, to lipa!

Kiedyś, gdy nie było tylu rodzajów tworzyw sztucznych, korę szeroko wykorzystywano w życiu codziennym. Pisząc „kora” pamiętajmy, że składa się z zewnętrznej, ochronnej warstwy, czyli korowiny oraz z łyka. Z miękkiego łyka lipy robiono kiedyś elementy do wozów, sań oraz wyplatano z niej koszyki. Kojarzycie „łubianki” – one właśnie są zrobione z tzw. dartki drzewnej, czyli łuby. Korę, po odłupaniu zanurzano w wodzie, przygniatając kamieniami i po kilku tygodniach dzielono na cienkie „łyczka”, które służyły do wyrobu mat, lin, sznurów, a nawet kapeluszy! Maty te składano podwójnie i robiono z nich okrycie przed deszczem, a z pojedynczych powstawały worki do transportu zboża i mąki. Ponadto ze świeżej kory lipy uzyskiwano czerwony barwnik.

Artykuł Ale lipa! pochodzi z serwisu Ogród Botaniczny Uniwersytetu Warszawskiego.

Ananas jadalny, czubiasty (Ananas comosus (L.) Merr.) 

Jest byliną dorastającą do 60 cm wysokości, ma łodygę z bardzo krótkimi międzywięźlami, a jej liście tworzą układ rozetkowy. Liście są długie i kolczaste na brzegach, sztywne i rynienkowate. Obejmują łodygę u nasady, tworząc zbiorniczki, w których gromadzi się woda. Roślina pobiera tę wodę z pomocą specjalnych włosków, które znajdują się na górnej powierzchni liścia, a nadmiar wody spływa po łodydze do ziemi. Z ziemi woda jest pobierana przez gęsty system korzeniowy. 

Co ciekawe, ananasy mają także drugi rodzaj korzeni, tzw. system ekstensywny, który może mieć nawet 120 cm długości. Podwójny system korzeniowy pozwala roślinie korzystać z większych zasobów wody.

Po ok. 12-20 miesiącach od posadzenia na roślinie wykształca się kwiatostan. Ma około 30 cm wysokości i jest złożony z ponad 100 białych, różowych lub fioletowych kwiatów. Wyrastają one z kątów czerwonych i zielonych przysadek. Ich rozwój następuje stopniowo, od dołu ku górze, i trwa mniej więcej 20 dni.

Owoce ananasa jadalnego powstają bez zapylenia, a co za tym idzie w owocach odmian uprawnych z reguły nie ma nasion. Pojedyncze nasiona zdarzają się w ananasach dzikich, które są zapylane np. przez kolibry.

W miarę dojrzewania poszczególne owoce zrastają się ze sobą, z osią kwiatostanu i z przysadkami, a poszczególne elementy robią się mięsiste, soczyste i zlewają się ze sobą, tworząc znany nam miąższ. (Zdj. czarno białe z Podbielkowskiego) Na powierzchni owocu widać wieloboczne płytki, odpowiadające górnym częściom jagód, oraz sterczące, ostre zakończenia przysadek. Tak powstaje pozorny owoc ananasa.

Dojrzały „owoc”, powstający z przekształcenia całego kwiatostanu, ma cylindryczny kształt i waży do 5 kg. Najwyższe liście osadzone na osi owocostanu pozostają zielone i tworzą malowniczy pióropusz. Zarówno on, jak i wyrastające z boku łodygi odrośla mogą służyć do rozmnażania rośliny – tę metodę wykorzystuje się na plantacjach.

Na rynkach Europy ananasy są dostępne przez cały rok w stanie świeżym oraz w formie przetworów.

Skąd pochodzą ananasy?

Ananasy były uprawiane przez Indian na długo przed odkryciem Ameryki przez Kolumba. Gatunek pochodzi z rejonu Paragwaju, Brazylii i północnej Argentyny. W 1493 roku Kolumb odkrył ananasy na Gwadelupie, a w 1599 Portugalczycy przewieźli  sadzonki tej rośliny w rejon południowego Pacyfiku. 

Od XIX w. ananasy uprawia się na Hawajach – tam po raz pierwszy zaczęto zamykać je w puszkach, co zawdzięczamy firmie DOLE. DOLE jako jeden z największych koncernów uprawiających ananasy był nawet właścicielem wyspy Lanai, której połowa powierzchni była przeznaczona pod uprawę tej rośliny, a przy jej uprawie zatrudnieni byli wszyscy mieszkańcy.  Ananasy uprawiane są wszędzie tam, gdzie można im zapewnić odpowiednie warunki – w Tajlandii, Chinach, na Filipinach, ale również w Afryce i w Ameryce Płd. 

Czy wiedzieliście, że ananasy nie znoszą przymrozków?

W chłodniejszych rejonach, by podnieść temperaturę wokół zawiązujących się owoców, z liści rosnących na roślinie wiąże się tzw. chochoły. Dolnymi liśćmi rozety zakrywa się owoc i zawiązuje liście od góry. Uprawa ananasa na plantacji trwa zazwyczaj 4 lata i umożliwia z trzykrotny zbiór. Na wcześniejsze kwitnienie i owocowanie rośliny ma wpływ etylen, co wykorzystuje się w jej uprawie.

A jak było z uprawą ananasów w Polsce?

W XVIII wieku Kazimierz Poniatowski, brat króla Stanisława Augusta, założył ogrody Frascati, a w nich szklarnie, po to właśnie, by uprawiać w nich ananasy – stamtąd na królewski stół trafiało ok. 5 tys. dojrzałych owoców rocznie.

Jaki ananas smakuje najlepiej?

Najlepiej kupować owoce dojrzałe, które pachną mocno, słodko i ananasowo. Najbardziej znana odmiana ananasa to Cayenne lub Smooth Cayenne, uprawiane są również odmiany Queen oraz hiszpańskie. Odmiany te różnią się wielkością owoców oraz liśćmi – mniej lub bardziej gładkimi lub kolczastymi.

Owoc ananasa powinien dojrzeć na roślinie (nie w oderwaniu od niej). Jej łodyga zawiera skrobię, która zamienia się w cukier i przenika do owocu, co powoduje jego dojrzewanie. W ciągu jednej nocy zawartość cukru w ananasie może zwiększyć się 2 razy! Dlatego też owoc niedojrzały zawsze będzie miał mniej cukru i będzie mniej smaczny. Musimy też pamiętać, że mocno niedojrzałe owoce są trujące i mogą powodować nagłą biegunkę.

Miąższ ananasa to 86% wody, 0,72% kwasów organicznych oraz związki potasu.  Ananas, tak jak papaja i kiwi, zawiera enzymy rozkładające białka. Ich obecność poprawia strawność pokarmu i zapobiega niedoborom kwasów trawiennych. Bromelina (bo tak nazywa się ten enzym w przypadku ananasa) nadaje kruchość i delikatność potrawom, ALE powoduje też, że świeży ananas „nie dogaduje się” z mlekiem i żelatyną. Bromelina rozbija cząsteczki białka w żelatynie, co uniemożliwia jej stężenie, a więc galaretka przygotowana ze świeżym ananasem pozostanie płynna. W przypadku nabiału bromelina rozkłada białka mleka (kazeinę), co prowadzi do warzenia się mleka i nadaje potrawie gorzki, nieprzyjemny smak.

Ananasy wykorzystuje się do przygotowywania dań słodkich, jak i wytrawnych, łagodnych i pikantnych, na ciepło i na zimno.

Jednak zastosowanie spożywcze to nie wszystko. Sok ananasa można stosować przy schorzeniach żołądkowych, jelitowych, chorobach wątroby, układu naczyniowo-sercowego i nerek, a także przy oparzeniach.

Można go również fermentować, otrzymuje się wówczas ocet lub alkohol; resztki po przerobie można wykorzystać jako paszę. Bromelinę zawartą w owocu wykorzystuje się w przemyśle farmaceutycznym oraz w browarnictwie. Na Filipinach z liści ananasa robi się przędzę, a z niej koronki i przewiewne tkaniny. Z cienkich białych włókien powstają też siatki, torby i hamaki, a także papier.

Warzywa z ananasem, w sosie słodko-kwaśnym

sos słodko-kwaśny:

4 łyżki sosu sojowego

1 łyżka octu jabłkowego

2 łyżki koncentratu pomidorowego

5 łyżek soku z ananasa (lub podobna ilość zalewy z ananasa w puszce)

1 łyżka cukru trzcinowego

1 łyżeczka skrobi ziemniaczanej

150 g boczniaków

½ czerwonej papryki

½ brokuła

½ puszki ananasa w soku ananasowym (taki w zalewie też będzie odpowiedni)

kawałek kłącza imbiru wielkości kciuka

1 ząbek czosnku

olej do smażenia

Przygotowanie:

Czosnek i imbir obieramy i kroimy – czosnek w plasterki, imbir w paseczki.
Paprykę myjemy, pozbawiamy gniazda nasiennego i kroimy w cienkie paski.
Brokuła myjemy i dzielimy na różyczki. Boczniaki rwiemy na paski.
Ananasa odcedzamy, zostawiamy sok, który przyda się nam do przygotowania sosu.

Mieszamy składniki sosu.

Na oleju podsmażamy czosnek i imbir, powinny zacząć ładnie pachnieć i leciutko się rumienić. Wyławiamy je z tłuszczu i odkładamy do miseczki.
Dolewamy łyżkę oleju, wrzucamy boczniaki i smażymy, aż zaczną się rumienić. Wówczas dorzucamy paprykę. Smażymy ok. 3 minut, a następnie dokładamy brokuły i kawałki ananasa. Smażymy całość ok. 3–5 minut, by brokuły zmiękły, ale pozostały intensywnie zielone. Dorzucamy czosnek z imbirem, krótko mieszamy, zalewamy sosem. Doprowadzamy do wrzenia i gotujemy ok. 1 minuty.
Podajemy np. z ugotowanym ryżem, makaronem ryżowym lub makaronem sobą.

Ananasowa kruszonka

1/2 dojrzałego ananasa

1 dojrzały banan

15 g cukru trzcinowego

20 g płatków kokosowych

(nie wiórków!)

1 łyżka mąki

sok z ćwiartki cytryny

po szczypcie mielonego imbiru,

gałki muszkatołowej i soli

pół łyżeczki cynamonu

Kruszonka:

po 50 g mąki pszennej

i płatków owsianych

100 g cukru trzcinowego

po szczypcie cynamonu i soli

60 g miękkiego masła

Przygotowanie:

Składniki kruszonki zagniatamy palcami w miseczce, a następnie chłodzimy w lodówce.
W tym czasie ananasa i banana obieramy z niejadalnych fragmentów i kroimy na kawałki podobnej wielkości.
Wkładamy je do miski razem z cukrem, płatkami kokosowymi, mąką, sokiem z cytryny i przyprawami. Mieszamy.

Piekarnik nagrzewamy do 190°C. Owoce przekładamy do naczynia do zapiekania, dbając, by były w równej warstwie. Na wierzch nakładamy kruszonkę, ją również wyrównujemy.

Kruszonkę ananasową pieczemy ok. 30–35 minut, aż owoce zaczną bulgotać, a kruszonka na wierzchu lekko się zarumieni.

Smacznego!

Bibliografia:

„Owoce egzotyczne. Warzywa, owoce, orzechy”, Gabriele i Peter Colditz, Multico, Warszawa 1995

„Owoce południowe. Na stole”, Witold Janitz, Małgorzata, PWRiL, Poznań 1995

„Smakosz. Owoce”, Judy Bastyra, Julia Canning, wyd.  Muza, 1999

„Rośliny dalekiej Azji. Szkice etnobotaniczne”, Jolanta i Karol Węglarscy, Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań 2006

„50 roślin, które zmieniły bieg historii”, Bill Laws, Almapress, 2016

„Rośliny jadalne”, J.G.Vaughan, C.A.Geissler, Prószyński i S-ka, Warszawa 2001

„Rośliny użytkowe”, Zbigniew Podbielkowski, WSiP, 1992

„Owoce krain dalekich”, prof. dr Janina Pieniążek, prof. dr Szczepan A. Pieniążek, PWRiL, Warszawa 1981

„Atlas owoców egzotycznych”, Bernd Nowak, Bettina Schultz, Bertelsmann Media Sp. z o.o, 2002

Wiedzą podzieliła się Marianna Wojcieska → Kierowniczka Pracowni Edukacji Ogrodu Botanicznego, twórczyni cieszących się popularnością warsztatów „SezoNowość” , oraz współautorka publikacji „Botaniczny od Kuchni”. Miłośniczka roślin jadalnych i gotowania @kuchennawiewiora

Przepisy powstają z pasji Marianny do roślin jadalnych i gotowania oraz chęci dzielenia się nią z Wami.

Artykuł Ananasowa uczta pochodzi z serwisu Ogród Botaniczny Uniwersytetu Warszawskiego.

Silvia Maguzzi w książce „Wokół stołu” za Filipem Picinellim (XVII-wiecznym autorem „Świata symbolicznego”) podaje, że pieprz symbolicznie obrazował urazę, ponieważ podczas mielenia drażnił swoim pyłem osobę wykonującą tę czynność. A ponieważ był rozcierany w moździerzu i uwalniał wtedy wszystkie zalety swojego aromatu mimo belitosnego traktowania – symbolizował ciemiężoną cnotę oraz szczodrego ducha.

Kolejna przyprawa goszcząca na obrazach – sól – od zawsze niezwykle ważna jako środek konserwujący. Przez to cenna i droga – na martwych naturach często zobaczymy ją na pięknych zdobionych solniczkach wykonanych z cennych materiałów. Ponieważ zabezpieczała jedzenie przed zepsuciem – była uznawana za środek chroniący przed złem.

Pieprz i inne aromatyczne przyprawy – w niedrażniących a zachwycających aromatem ilościach – rozcieramy z innymi korzennymi przyprawami na zajęciach „Wyprawa po zamorskie korzenie” – a na koniec pieczemy z nich ciasteczka. W wersji dla starszych odbiorców przygotowujemy masala czaj, czyli pełna aromatów herbatkę przy jej piciu możemy poczuć się  jak odkrywcy egzotycznej przyrody i smaków. Te zajęcia to geograficzno-historyczna podróż pełna botaniczno-kulinarnych przygód.

Autorką jest Natalia Wielechowska → Edukatorka z Pracowni Edukacji Ogrodu Botanicznego,

Artykuł Pieprz i sól pochodzi z serwisu Ogród Botaniczny Uniwersytetu Warszawskiego.

_________________________________________________________________________________________

Holandia w XVII wieku była handlowym centrum świata, a co za tym idzie — miejscem sprzyjającym szybkiemu bogaceniu się. Cytryna — owoc zamorski — podobnie jak cukier trzcinowy (sprowadzany z plantacji w koloniach) czy chińska porcelana, świadczyły o globalnym zasięgu ówczesnego handlu.

Puchar typu nautilus można wręcz nazwać „owocem morza” — tworzono go bowiem z polerowanych muszli łodzików (Nautilus), żyjących w ciepłych oceanach. Kosztowne kielichy wykonywano z weneckiego szkła, a pomiędzy tymi przedmiotami artysta starannie ukazał perski dywan. Pełnia przepychu!

Willem Kalf, „Martwa natura z filiżanką Nautilus” (1662)

Często cytrynę na obrazach umieszczano obok kielichów z winem, uważano, że jej sok dodany do alkoholu zmniejsza jego skutki. W związku z tym można ją interpretować jako symbol wstrzemięźliwości i opanowania.

Podobna kompozycja autorstwa tego samego artysty. Powracają symbole bogactwa, a cytryna ponownie pełni podwójną rolę. Widoczne w oddali jabłko wzmacnia moralny wydźwięk przedstawienia.

Dodatkowo pojawiają się orzechy, kierujące uwagę ku symbolice Chrystusa, oraz zegar — przypomnienie o przemijaniu i kruchości doczesnych dóbr.

Willem Kalf „Martwa natura z dzbanem i półmiskiem z chińskiej porcelany”

_________________________________________________________________________________________

Cytryna wygląda apetycznie, ale smak jej wnętrza opiszemy raczej jako kwaśny lub cierpki. Była też symbolem tego, że nie wszystko, co piękne na zewnątrz jest tak samo wartościowe w środku. Świat jest pełen pozorów i naszym obowiązkiem jest zachować skromność i opierać się na wartościach moralnych, by nie dać się zwieść.

Ciekawie o cytrynie opowiada też Silvia Maguzzi na kartach książki „Wokół stołu” :

– W cytrynie z obraną spiralnie skórką można dopatrywać się przebiegu życia ludzkiego, które stopniowo porzuca materialna skorupę, by dotrzeć do miąższu duchowej esencji.

Bogata zastawa — lecz obok niej przewrócony kielich. Luksusowy zegarek — a jednak czas nieubłaganie upływa. Ciasto, zapewne wyborne, lecz jego okruszki i skorupki orzechów przypominają o przemijaniu.

Obraz jest więc nie tylko popisem malarskiego kunsztu, lecz także przesłaniem skierowanym do odbiorcy.

Willem Claesz Heda, „Martwa natura” (1636)

_______________________________________________________________________________________

Cytryna stanowiła też pole do popisu dla kunsztu artystów – jak wzbogacić kompozycję tak jasnym i wyrazistym elementem? Skórka o wyjątkowej, nieco chropowatej fakturze, delikatna biel albedo, błyszczące soczyste wnętrze, a wszystko to przedstawione w taki sposób, że odbiorca ma chęć sięgnąć po owoc, by móc go choć powąchać. Ten efekt wzmacniało też często stosowane przedstawienie częściowo obranej zwisającej spiralnie cytrynowej skórki. Tak można pochwalić się mistrzostwem w stosowaniu perspektywy i iluzji!

_________________________________________________________________________________________

W martwych naturach bankietowych, pośród przepychu potraw, kosztownej zastawy i szlachetnych tkanin, pojawiały się także dyskretne przypomnienia o przemijaniu i o sprawach ważniejszych niż doczesne przyjemności. Obok roślin jadalnych artysta ukazał cięte kwiaty — kolejny symbol kruchości i nietrwałości.

Abraham van Beijeren „Martwa natura z owocami, owocami morza i drogocenną zastawą” (1654)

Czy chłodną porą do zimowej herbaty, czy latem do orzeźwiającej lemoniady – dodawanie cytryny może zapewnić nam sporo tematów do refleksji

W oranżerii Ogrodu Botanicznego UW przybywa cytrusów – przy wejściu wita nas cytryna, niedaleko żywym kolorem wzrok przyciągają owoce kalamandyny, nieco dalej oczaruje nas zapach kwiatów pomarańczy gorzkiej. Przy basenie pojawiły się doniczki z grejpfrutem, pomelo, cedronem, bergamotką, mandarynka i limonką. Zachęcamy do przyjrzenia się ich liściom – bez owoców bardzo trudno jest określić, z którym gatunkiem cytrusa mamy do czynienia.

Zapraszamy!

Autorką jest Natalia Wielechowska → Edukatorka z Pracowni Edukacji Ogrodu Botanicznego,

Artykuł Soczysta, energetycznie żółta cytryna przyciąga spojrzenia pochodzi z serwisu Ogród Botaniczny Uniwersytetu Warszawskiego.

W 2026 roku w Ogrodzie Botanicznym Uniwersytetu Warszawskiego skupimy się na roślinach jadalnych oraz szeroko rozumianej kulturze jedzenia — od uprawy i zbioru, przez praktyki kulinarne, aż po rytuały związane ze wspólnym stołem. Przyjrzymy się relacjom między roślinami a ludzkim organizmem, sposobom, w jakie natura karmi ciało, pamięć i wyobraźnię, a także temu, jak wiedza botaniczna splata się z codziennymi praktykami żywieniowymi.

Istotnym wątkiem programu będzie problem marnotrawienia żywności oraz odpowiedzialności za zasoby, z których korzystamy. Zestawimy perspektywę naukową z doświadczeniem kulturowym i artystycznym, pytając o to, jak możemy odzyskać uważność wobec jedzenia — jego pochodzenia, wartości i kruchości. Ogród stanie się przestrzenią refleksji nad stołem jako miejscem spotkania: roślin, ludzi, tradycji i współczesnych wyzwań ekologicznych.

Zapraszamy!

______________________________________________________________________________________

Ziemia do człowieka: jak wyżywić ludzkość i nie zniszczyć Ziemi?

W imieniu Dyrektora Ogrodu Botanicznego UW zapraszamy do wysłuchania podcastu – wprowadzającego do roku tematycznego #ApetycznyBotaniczny

Podcast:
Kampus Nauka

Czy w skali globu produkujemy żywność mądrze? Dane ONZ ds. wyżywienia i rolnictwa sugerują, że nie. Przykład? 77% ziemi rolnej wykorzystane pod produkcję zwierzęcą, chociaż później ta dostarcza populacji świata tylko 18% spożywanej wartości energetycznej. Jak przekształcić nasze rolnictwo tak, żeby nikt nie musiał chodzić głodny – i czemu tak ważne w tym procesie są, wydawałoby się proste, zmiany w logistyce, a nie samej uprawie i hodowli?

W kolejnym odcinku podkastu Ziemia do człowieka Karolinie Głowackiej (Radio Naukowe) na te pytania odpowiada profesor Marcin Zych, botanik, dyrektor Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu Warszawskiego, jeden z autorów tekstów do książki „Zrównoważony rozwój. Koncepcje, perspektywy, wyzwania” (Wyd. UW).

POSŁUCHAJ →

→ Nagranie z 5 lutego 2026 r. dla Radio Kampus

______________________________________________________________________________________

Artykuł Wykłady tematyczne pochodzi z serwisu Ogród Botaniczny Uniwersytetu Warszawskiego.

W ramach roku Apetyczny Botaniczny będziemy Wam proponować pomysły na niemarnowanie jedzenia. Zaczynamy od ziemniaków! Można z nich wyczarować zarówno danie wytrawne, jak i słodkie, a z takich już ugotowanych w kilka chwil mogą powstać kopytka, zapiekane puree z jabłkami, czosnkiem i serem, a także najlepsze pieczone ziemniaki na świecie!

Przepisy i zdjęcia skomponowała 𝗠𝗮𝗿𝗶𝗮𝗻𝗻𝗮 𝗗𝗮𝗿𝘇̇𝘆𝗻𝗸𝗶𝗲𝘄𝗶𝗰𝘇-𝗪𝗼𝗷𝗰𝗶𝗲𝘀𝗸𝗮 – szefowa Pracowni Edukacji OBUW, miłośniczka roślin jadalnych i gotowania, blogerka kulinarna, edukatorka, twórczyni warsztatów „SezoNowość” oraz współautorka publikacji „Botaniczny od Kuchni”.

Smacznego!

Kluski ziemniaczano-kalafiorowe w sosie serowym

Składniki:

• 300 g ugotowanych ziemniaków
• 300 g ugotowanego kalafiora
• 1 małe jajko
• 200 g mąki pszennej + do podsypania
• sól + pieprz do smaku

sos:

• 40 g masła
• 1 łyżka zataru (zatar to aromatyczna mieszanka ziół i przypraw na bazie tymianku i prażonego sezamu)
• 1 łyżeczka białego pieprzu
• 200 ml wody z gotowanych klusek

Przygotowanie:

Ziemniaki i kalafiora przeciskamy przez praskę do ziemniaków lub porządnie rozgniatamy tłuczkiem. Łączymy z mąką i jajkiem. Doprawiamy solą i pieprzem. Odstawiamy na 10 minut.

Z ciasta – na posypanej mąką stolnicy – rolujemy wałeczki o grubości 2 cm. Tniemy je na dwucentymetrowe kawałki. W garnku zagotowujemy wodę, dodajemy do niej sól do smaku i pół łyżeczki oleju. Zmniejszamy ogień i partiami wkładamy do wody kluski.

Gotujemy je w lekko bulgoczącej wodzie – ok. 2 minuty od wypłynięcia ich na powierzchnię. Łyżką cedzakową wyjmujemy kluski na talerz.

Przygotowujemy sos.
W garnku roztapiamy masło, wsypujemy za’atar i pieprz i podgrzewamy ok 1 minutę. Wlewamy 200 ml wody z gotowania klusek. Gotujemy sos ok 5 minut. Następnie dodajemy ser i energicznie mieszamy. Do sosu dodajemy kluski i mieszamy by wszystkie pokryły się sosem. 

Podajemy posypane zatarem i szczyptą tartego sera.

Zapiekane puree ziemniaczane, z jabłkiem, czosnkiem i serem

Składniki:

• 300 g ugotowanych ziemniaków
• ½ kwaśnego jabłka – uduszonego
• 1 ząbek czosnku – możecie go ugotować w łupinie razem z ziemniakami i zostawić na potem
• szczypta majeranku
• 1 łyżka przecieru pomidorowego
• 2 łyżki kremówki
• sól, pieprz do smaku
• ok. 3 łyżki ulubionego ser do posypania 

Przygotowanie:

Piekarnik nagrzewamy do 210 ℃.

Ziemniaki przepuszczamy przez praskę lub rozgniatamy tłuczkiem do ziemniaków.

Czosnek, jeśli używamy świeżego – obieramy i siekamy, jeśli ugotowanego – rozcieramy. Dodajemy do ziemniaków razem z pozostałymi składnikami. 

Naczynie do zapiekania smarujemy masłem lub oliwą i przekładamy do niego puree. 

Na wierzchu posypujemy je ulubionym tartym serem. Pieczemy ok. 20 minut aż do zrumienienia wierzchu.

Bajeczne pieczone ziemniaczki

Składniki:

• 300 g ugotowanych ziemniaków pokrojonych na kawałki
• 1 łyżka oliwy
• pół łyżeczki syropu klonowego
• pół łyżeczki wędzonej papryki w proszku
• szczypta suszonego tymianku
• sól, pieprz
• ½ ząbka czosnku – przeciśniętego przez praskę

Przygotowanie:

Wszystkie składniki mieszamy w misce.

Ziemniaki przekładamy do naczynia do zapiekania i wstawiamy do piekarnika nagrzanego do 210 ℃. Pieczemy ok 25 minut. Na ostatnie 5 minut możemy włączyć dodatkowo grzałkę grilla, jeśli mamy taką opcję.

Podajemy solo posypane fetą, lub jako dodatek np. z sadzonym jajkiem i surówką.

Artykuł #PlanujęNieMarnuję Ziemniaki pochodzi z serwisu Ogród Botaniczny Uniwersytetu Warszawskiego.

Jedzenie na obrazach to temat, który zgrabnie: przez sztukę, smaki i szczyptę wiedzy – połączy nie tylko Artystyczny i Apetyczny Botaniczny, ale też poprzednie lata w naszym Ogrodzie. Na przełomie ubiegłego (2025) i obecnego roku opowiadaliśmy o roślinach w dziełach sztuki, gdzie oprócz piękna i wypełniania kompozycji wnosiły też znaczenia symboliczne. A tych wciąż możemy poszukiwać z detektywistyczną wytrwałością, uśmiechając się na wspomnienie Detektywistycznego Botanicznego (2024).

Clara Peeters „Martwa natura z serem, migdałami i preclami”, (1615)

Możemy się poczuć jak w XVII-wiecznej Holandii… Masło i ser są tam typowym elementem posiłków. Różnorodność serów może wskazywać na bogactwo właściciela. A może wręcz przeciwnie – ostrzegać przed niepotrzebnym marnotrawstwem, zachęcać do umiarkowania – ser był też przecież pokarmem postnym.

Bardzo często elementy kompozycji obrazów miały odnosić się do chrześcijańskich wartości – chleb, wino, czy winogrona (rodzynki) były symbolami eucharystycznymi.

Martwa natura to popularny temat w sztuce, a dla jej adeptów – obowiązkowy aspekt do wytrwałego szlifowania talentu. A gdybyś miał(a) fantazję namalować coś na płótnie? Jakie przedmioty wybrał(a)byś do tej artystycznej kompozycji?

• coś, co po prostu lubisz?
• coś z Twojej ceramicznej kolekcji dzbanków lub filiżanek?
• a moze przedmioty związane z Twoją pasją, np. zawartość kuchennej szuflady?
• ustawione klasycznie i statecznie czy w artystycznym nieładzie?

Jeśli zechcemy, to za pomocą martwej natury, możemy przekazać całkiem sporo.

Abraham van Beyeren „Martwa natura z metalowym dzbanem, szklanym pucharem z pokrywą, roemerem, owocami i zegarkiem”.

Egzotyczne owoce, luksusowe naczynia – obraz przepychu i dumy z fantastycznie prosperującej XVII-wiecznej Holandii. 

Koniec wojen, międzynarodowy handel, rosnące bogactwo sprzyjały rozwojowi społeczeństwa – szczególnie kupców i mieszczaństwa. 

Powstało wiele obrazów, które miały cieszyć oko i celebrować sukcesy, ale i na bogatych martwych naturach bankietowych też znajdziemy zachętę do refleksji. 

Znamy już symbolikę winogron, a funkcję owocu przypominającego o grzechu pełni tu pomarańcza (po holedersku „chińskie jabłko”). 

Granat może oznaczać m.in. zmartwychwstanie (czerwony kolor) lub Kościół (mnóstwo nasion). 

Przeciwstawne wartości, które mogą ścierać się w umyśle odbiorcy, pokazują również inne obiekty kompozycji: ostrygi oznaczają przyjemności zmysłowe, a zegar przypomina o upływie czasu i przemijaniu. 

O tym wiedziano już od wieków, choć martwe natury trochę czekały na czas swego rozkwitu (nierzadko przedstawiano na nich kwiaty). To była część artystyczna, a teraz – apetyczna. Przyjrzymy się przedstawieniom stołów na obrazach niderlandzkich artystów ze złotego wieku Holandii. 𝗝𝗮𝗸 𝗺𝘆𝘀́𝗹𝗶𝗰𝗶𝗲, 𝘇 𝗷𝗮𝗸𝗶𝗲𝗴𝗼 𝗽𝗼𝘄𝗼𝗱𝘂 𝗺𝗮𝗹𝗼𝘄𝗮𝗻𝗼 – 𝗰𝘇𝗲̨𝘀𝘁𝗼 𝗻𝗶𝗲𝗱𝗼𝗸𝗼𝗻́𝗰𝘇𝗼𝗻𝘆 – 𝗽𝗼𝘀𝗶ł𝗲𝗸? I tu wkracza dociekliwość detektywistyczna. Oczywiście, martwe natury przedstawiające jedzenie, to miejsce do popisu dla mistrzów malarstwa – bogactwo kolorów, kształtów, faktur, głębia, która zaprasza, by sięgać po te smakołyki.

Jan Davidsz de Heem „Wystawna martwa natura z luksusowymi przedmiotami i egzotycznymi owocami”.

Martwa natura bankietowa – przepych potraw, naczyń i dekoracji – prawdziwy popis artysty! 

Czy przy tym obrazie możemy już popisać się umiejętnością interpretacji ukrytych znaczeń na obrazie przedstawiającym zastawiony stół?

Czy znajdziesz oznaki uszkodzeń na owocach? A może pojawiające się tu i ówdzie owady – symbole grzechu, które i do zepsucia owoców mogą się przyczynić. 

Wyjątkiem jest motyl – jego przemiana z gąsienicy symbolizuje zmartwychwstanie, a lekkość i umiejętność lotu – duszę ludzką, która kieruje się w stronę spraw boskich.

Jednak martwe natury, szczególnie te XVII-wieczne, to nie tylko przyjemność dla oka. Niejednokrotnie były to także dzieła skłaniające do refleksji. Nie brakowało w nich informacji dotyczących przedstawianych roślin – także tych apetycznych. I tu kolejny raz bardzo przydatny może okazać się nasz zmysł detektywistyczny.

Floris van Dijck „Martwa natura z owocami, orzechami i serem”, (1613).

Ponownie ser – pokarm postny, chleb i winogrona – symbole eucharystyczne. 
Jabłka nawiązują do owoców z „drzewa poznania dobrego i złego”, przypominają o grzechu pierworodnym. Grzech i zbawienie przedstawione na jednym obrazie – oprócz uczty dla oka obraz ma na celu napominanie moralne odbiorcy. Jeden z owoców zaczyna się już psuć – co przypomina o przemijaniu i znów może skłaniać odbiorcę do zadbania o sprawy duchowe. 

Obrana skórka na krawędzi stołu nie tylko świadczy o niesamowitym kunszcie artysty – mamy wrażenie, że za chwilę spadnie, ale przypomina też, jak bardzo ulotne są też nasze ziemskie sprawy

Od oszczędnych śniadań (ontbijt) przypominających o skromności, wstrzemięźliwości i wychwalających lokalne produkty po przedstawienia wystawnych bankietowych stołów (bancket), gdzie zobaczymy bogactwo i zasięg wpływów ówczesnej Holandii.

Willem Claesz Heda. „Deser: martwa natura z ciastem, winem, piwem i orzechami”, (1637).

Niedokończony posiłek i kosztowne naczynia, jednak czy tylko o tym jest ten obraz? 

Kielich może kojarzyć się z kruchością ludzkiego życia, przewrócona czara również przypomina, że wszystko jest nietrwałe i przemija. Ponownie obcujemy z ostrzeżeniem, by nie przywiązywać się do rzeczy ziemskich i nietrwałych? 

A ku czemu powinniśmy kierować swe myśli? Willem Claesz Heda, podobnie jak Floris van Dijck na poprzednim obrazie, dodał do kompozycji orzechy –- symbolizują Chrystusa. Według interpretacji św. Augustyna jego trzy części oznaczają:  zielona łupina – ludzkie wcielenie,  zdrewniała skorupa – drzewo krzyża,  wnętrze – boską naturę Chrystusa.

Zapraszamy na smakowitą wędrówkę z refleksją. Duma, umiar, przepych czy przemijanie — jakie sensy ukryli artyści w poniższych przedstawieniach? Spróbujmy odczytać te znaczenia i zestawić własne interpretacje z opisami towarzyszącymi wybranym holenderskim martwym naturom.

W apetyczno-artystyczną podróż zabrała nas Natalia Wielechowska – edukatorka z Pracowni Edukacji Ogrodu Botanicznego.

Artykuł Duma, skromność, bogactwo czy przemijanie – co chcieli nam przekazać holenderscy artyści? pochodzi z serwisu Ogród Botaniczny Uniwersytetu Warszawskiego.

Podcasty łączą wiedzę botaniczną z opowieścią bez pośpiechu, z czułością dla natury i języka. Idealne do słuchania w drodze, w ogrodzie, na spacerze albo wtedy, gdy po prostu chcesz zwolnić i spojrzeć na rośliny inaczej niż zwykle. Posłuchaj i daj się wciągnąć w zielony świat, który dzieje się tuż obok choć zazwyczaj pozostaje niezauważony.

Naszym rozmówcą jest dyrektor Ogrodu Botanicznego UW, prof. dr hab. Marcin Zych – biolog, badacz ewolucjonista, etnobotanik, od lat zajmujący się skomplikowanymi relacjami roślin z zapylaczami. Więcej →

Podcasty z Ogrodu. O intymnym życiu roślin opowiada dyrektor Ogrodu Botanicznego UW, prof. dr hab. Marcin Zych

Życie intymne roślin

Jakie są główne cele komunikacji roślin?

Cenne zapylacze

Jakie mamy korzyści z pracy zapylaczy?

Nocne zapylacze

Jak zachowują się nocne zapylacze?

Czerwień kwiatów

Jaka jest zaskakująca funkcja czerwonych kwiatów?

Jesienny bluszcz

Bluszcz i jego tajemnice do odkrycia jesienią.

Co kryje kałuża

Jak rośliny wykorzystują wodę do zapylenia pod wodą?

O pracy zapylaczy

Jaka ilość zapylaczy odwiedza zwykłą łąkę?

Co tak śmierdzi?

Jakie funkcje ma zapach kwiatów?

O chryzantemach

Ich kwiatostan przypomina kwiat, ale nim nie jest.

Tajemnice fig

Jak rośliny zajmują się potomkami zapylaczy?

Obcopylność

Jakie korzyści mają rośliny utrudniające samozapylenie?

Kokornak i jego kwiat

Dlaczego muchy lubią kwiaty kokornaku?

Słońce i rośliny

Jaki wpływ na rośliny ma światło słoneczne?

Rośliny świąteczne

Gwiazda betlejemska i jej piękne liście.

Jemioła i ostrokrzew

Jak rośliny wykorzystują ptaki do zapylenia?

Tajemnice szyszek

Jak ważny jest wiatr dla pyłków drzew nagozalążkowych?

Kwiaty z kwiaciarni

Czym różnią się od tych dziko rosnących?

Storczyk

Dlaczego storczyk zafascynował Darwina?

Oczar

Po co kwitnąć w lutym?

Ciemiernik i zapach

Śnieg i mróz mu nie przeszkadza by zakwitnąć. Kogo wabi?

Trzmiele

Czego szukają trzmiele w kwiatach?

Okres pylenia

Co to właściwie jest?

Wybory roślin

Czy roślina ma jakiś wpływ na to z kim będzie miała potomstwo?

Przebiśniegi

Jakie są cechy wczesnowiosennych roślin?

Krokusy

Jakie znaczenie ma kolor krokusów?

Wielkanocne palmy

Nasze kotki z wierzby, czyli bazie.

Magnolie

Stare ewolucyjnie rośliny mają bardzo duże kwiaty.

Klony

Klon zwyczajny i klon jawor – czym się różnią?

Kasztanowce białe

Kwiatostan kasztanowca skrywa trzy różne rodzaje kwiatów.

Szachownica

Co wyróżnia tę roślinę?

Żarnowiec

Krewniak bobu, fasoli ma bardzo ciekawe kwiaty.

Mniszki

Dlaczego warto przyjrzeć się mleczom i dmuchawcom?

Jak wabi storczyk?

Na co muszą uważać jego zapylacze?

Kwiaty jadalne

Kwiaty bzu czarnego, albo fiołków są bardzo smaczne..

Pyłki traw

Dlaczego możemy powiedzieć, że trawy są sprytne?

Kwiat paproci

Jak tradycyjnie szuka się kwiatu paproci?

Lipa

Dlaczego dla trzmieli lipa może być niebezpieczna?

Rośliny samopylne

Co wpływa na fakt, że rośliny decydują się na samopylność?

Truskawki i maliny

Co wyróżnia ich owoce, dlaczego są wyjątkowe?

Zostera

Podwodna roślina. Czym jest hydrogamia?

Marchew

O czym warto wiedzieć patrząc na marchwiowe kwiatostany?

Motyle

Czy motyle to efektywne zapylacze?

Nektar i pyłek

Jakie strategie prezentują rośliny, żeby się rozmnażać?

Olejki roślin

Czy zapylacze mają pozytywny wpływ na życie roślin?

Kolory kwiatów

Dlaczego kwiaty są wielobarwne?

Rośliny i ich rola

Dlaczego rośliny są nam niezbędne do życia?

Życie intymne roślin

Jak rośliny się reklamują, by zostać zauważonymi?

Zapylanie

Dlaczego zwierzęta odwiedzają kwiaty?

Mutualizm

Czy rośliny są uczciwe?

Dziwne flaszowce

Flaszowce w czasie kwitnienia zmieniają płeć.

Leszczyny

Woda i powietrze w fascynującej służbie zapylenia roślin.

Wczesnowiosenne

Kwiaty wczesnowiosennych roślin są większe. Dlaczego?

Wielkanocne bazie

Gdzie bazie mają kwiaty?

Kokorycz

Jak ocieplenie klimatu wpływa na wczesnowiosenne rośliny?

Cebulowe

Żonkile i narcyzy. Wiosna to czas roślin cebulowych.

Obrazki plamiste

Co je charakteryzuje?

Roślina w kratkę

Szachownica jest rzadką i ciekawą rośliną.

Mlecz

Intymne życie mleczy jest dość złożone – tak jak ich kwiatostan.

Rododendrony

Nektar rododendronów nie jest dla wszystkich.

Mięsożerne

Życie seksualne roślin mięsożernych jest fascynujące.

Kwiatostany

Fascynujące barwy w trakcie kwitnienia kasztanowca.

Motylkowe

Groch, fasola są fascynujące z powodu budowy ich kwiatu.

Prawa roślin

Co rośliny powiedziałyby nam, gdyby umiały mówić?

Mniszki

Organizmy aseksualne. Po co im kwiaty?

Gry roślin i owadów

Relacje między roślinami i owadami są fascynujące!

Artykuł Podcasty z Ogrodu. O intymnym życiu roślin opowiada dyrektor Ogrodu Botanicznego UW, prof. dr hab. Marcin Zych pochodzi z serwisu Ogród Botaniczny Uniwersytetu Warszawskiego.

Roślina ta prawie całe życie spędza pod ziemią – związana z systemem korzeniowym pnącza, na którym pasożytuje.  Związek jest na tyle ścisły, że oglądając zaatakowane korzenie – na zewnątrz nie dostrzeżemy żadnych śladów choroby.  Dopiero badania anatomiczne drewna ujawniają, że pęd poprzerastany jest komórkami pasożyta, który czerpie z żywiciela drogocenne substancje pokarmowe.  Jednym widocznym śladem bukietnicy jest wytwarzany co pewien czas olbrzymi kwiat.  Tu także obserwujemy przemyślną strategię związaną z zapylaniem tego gatunku.  Kwiaty Rafflesia kolorem i zapachem przypominają bowiem padlinę – są czerwono-brązowe i nieładnie pachną.  Wszystko to po to aby zachęcić do odwiedzin muchy padlinowe zwane ścierwnicami – one właśnie dokonują zapylenia.
Pasożyty możemy znaleźć w różnych grupach roślin kwiatowych – także storczyki (orchidee) mają tu swoich przedstawicieli. 

Spotykany w Polsce i innych krajach europejskich gnieźnik leśny (Neottia nidus-avis) rośnie w lasach bukowych i pasożytuje na strzępkach grzybów. Choć należy do tej samej rodziny na pierwszy rzut oka różni się znacznie od znanych z kwiaciarni tropikalnych orchidei – ponownie winna temu jest utrata zielonego barwnika, która powoduje, że gnieźnik wygląda jak blade widmo swoich szklarniowych pobratymców. 

Podobni do tego gatunku są przedstawiciele rodziny zarazowatych (nazwa wyjątkowo adekwatna do trybu życia).  Gatunki zaraz (Orobanche) można znaleźć zarówno w lasach jak i na łąkach i polach uprawnych.  Na przykład zaraza gałęzista (Orobanche ramosa) powoduje ogromne straty w uprawach konopi, atakuje także chętnie pola tytoniu i pomidorów. Z kolei zaraza drobnokwiatowa (Orobanche minor) jest postrachem pól koniczyny. Oba wspomniane gatunki są pasożytami korzeniowymi – jak pisał prawie dwa wieki temu znakomity polski botanik ks. Krzysztof Kluk: „Korzeń (mają) trwały, główkowy, niby Cebulka łuskami otulony: który pobliższym roślinom kradnie soki pożywne, i stąd Wilkiem zielonym (…)nazywa się.” Oprócz utraty chlorofilu ciekawym przystosowaniem do pasożytniczego trybu życia jest wytwarzanie przez jednego osobnika ogromnej masy nasion – ich liczba w przypadku zaraz może przekraczać 40 000! 

Wynika to z tego, że choć maleńkie nasionko jest żywotne przez kilka lat, to jego rozwój i kiełkowanie przebiegać może wyłącznie wtedy, gdy w pobliżu znajdzie się odpowiednia roślina zapewniająca pożywienie.  O taki traf nie jest zaś łatwo, jeśli zważyć, że niektóre zarazy wymagają konkretnego gatunku żywicielskiego.

W przypadku innego pasożyta – kanianki (Cuscuta) można powiedzieć, że niemal aktywnie poszukuje swych ofiar.  Po wykiełkowaniu pęd młodej kanianki zaczyna zataczać kręgi aż do momentu, gdy natrafi na odpowiedniego żywiciela.  Kiedy to nastąpi łodyżka owija się wokoło pędu ofiary, a na styku z łodygą rośliny żywicielskiej wytwarzane są ssawki.  Wrastają one w głąb zaatakowanej rośliny i docierają do tkanek, którymi transportowane są substancje pokarmowe i woda.  Kanianka nie jest związana z jednym żywicielem i może pasożytować na wielu roślinach uprawnych i łąkowych takich jak len, ziemniak, koniczyna czy pokrzywa.

Żywicielami roślin pasożytniczych mogą być nie tylko rośliny zielne, ale także drzewa i krzewy.  W naszym rejonie geograficznym atakować może je łuskiewnik (Lathraea).  Jego silnie rozgałęziony system korzeniowy otacza ściśle korzenie różnych gatunków drzew i krzewów.  Podobnie jak u kanianki na granicy styku pasożyta i żywiciela wykształcają się bulwki, z których wyrastają ssawki wnikające do korzeni rośliny żywicielskiej. 

Jak widać u wszystkich wspomnianych roślin pasożytniczych rozwijają się specjalne organy – w postaci ssawek służące do „podłączania” się do roślin żywicielskich.  Inne organy – liście, a często cały pęd i korzenie – ulegają redukcji.  Normalnie wykształcone są tylko organy służące do rozmnażania generatywnego – czyli kwiaty. 
Jeśli więc w czasie wycieczek do lasu czy na łąkę spostrzeżemy coś, co wyda nam się bladym widmem rośliny – nie należy uciekać w popłochu lecz z uwagą obejrzeć tak niezwykle przystosowany do życia gatunek.

O istnieniu pasożytów roślinnych wiedziano już od dawna – co ciekawe ich gatunki znane były nie tylko botanikom.  Oto co o kaniance pisze ksiądz Krzysztof Kluk, autor „Dykcyonarza Roślinnego” wydanego w 1805 roku: „Wiedzą nasze wieśniaczki, że naypospoliciey się znayduie miedzy lnem, który wniwecz obroci, ieżeli się nie zapobieży. Wcześne wypielenie naywiększym iest ratunkiem.  Ziele to (…) bydłu iest przyiemne, lecz konie go nie ruszą.” 

Pasożyty na pół gwizdka

Nie wszystkie rośliny o pasożytniczym trybie życia utraciły chlorofil i zdolność wytwarzania związków organicznych na drodze fotosyntezy.  Takie zielone pasożyty określa się często jako półpasożyty.  One także podłączają się do systemu przewodzącego roślin żywicielskich, lecz pobierają z niego wyłącznie wodę i transportowane z nią składniki mineralne.  Najbardziej znanym przykładem takiej rośliny jest jemioła (Viscum album), do tej kategorii należą także pospolite w naszych lasach i łąkach pszeńce (Melampyrum).

Naszym rozmówcą jest dyrektor Ogrodu Botanicznego UW, prof. dr hab. Marcin Zych – biolog, badacz ewolucjonista, etnobotanik, od lat zajmujący się skomplikowanymi relacjami roślin z zapylaczami. Więcej →

Artykuł Rośliny pasożytnicze pochodzi z serwisu Ogród Botaniczny Uniwersytetu Warszawskiego.