Słoneczna Grecja, pod Olimpem. To tam miałam przyjemność zobaczyć „w naturze”, na jednej z botanicznych wypraw dwa ciekawe gatunki zawilców.

Kto miał okazję zobaczyć łany kwitnących, różnokolorowych zawilców – zawilca wieńcowego, zwanego też zawilcem koronowym (A. coronaria) oraz zawilca greckiego, zwanego zawilcem wdzięcznym (A. blanda), reprezentujących rodzinę jaskrowatych (Ranunculaceae), ten się pewnie ze mną zgodzi, że jest to niezapomniane wrażenie. 

Piękne rośliny, majestatyczne góry, świeże górskie powietrze — po prostu bajkowy świat. Koniec kwietnia i początek maja to na ogół najlepsza pora roku, kiedy można zobaczyć te rośliny w ich naturalnym środowisku.

Zawilec wieńcowy naturalnie występuje w na obszarze śródziemnomorskim i w swoim zasięgu dociera aż zachodniego i południowo-zachodniego Iranu. Rośnie na miejscach skalistych, ale także pojawia się w uprawach oliwek i w winnicach.

Zawilec grecki ma bardziej ograniczony zasięg, występuje od południowo-wschodniej Europy do Kaukazu i zachodniej Syrii.

Podobnie jak zawilec wieńcowy rośnie na skalistych miejscach, przeważnie w górach, spotykany jest też w zaroślach i prześwietlonych lasach.

Zawilec wieńcowy jest byliną, od 15 do 45 cm wysokości, o pojedynczych kwiatach od 35 do 80 (100) mm średnicy o bardzo zmiennej barwie. Mogą być szkarłatne, niebieskie, różowe, białe, niekiedy wielobarwne.

Kolorowych listków okwiatu jest 5 lub 6. W uprawie spotykane są odmiany o kwiatach półpełnych i pełnych. W sprzyjających warunkach kwitnienie zawilca wieńcowego trwa od maja do sierpnia, a nawet dłużej.

Zawilec grecki jest z kolei gatunkiem niższym, od 10 do 20-25 cm wysokości. Z bulwiastego kłącza wyrastają 1-3 pędy zakończone 1 kwiatem o 30-45 mm średnicy, przeważnie w odcieniach niebieskiego, czasem różowe lub białe. Kolorowych listków okwiatu jest od 12 do 18.

Kwitnie wcześniej i krócej niż zawilec wieńcowy, czyli od marca do kwietnia. Na początku lata liście zawilca greckiego zasychają a organem przetrwalnikowym, o ile roślina nie wydała owoców (niełupek), są bulwy. W uprawie spotykanych jest wiele odmian o bardzo zróżnicowanych kolorystycznie kwiatach.

Obydwa taksony są u nas uprawiane, jednak w klimacie Europy Środkowej zawilec wieńcowy nie zawsze jest mrozoodporny. Jeśli roślina pozostaje w ogrodzie, wskazane jest okrywanie jej grubą warstwą ściółki. Tak samo należy postąpić w przypadku jesiennego sadzenie bulwiastych klaczy.

Można je przechowywać zimą w wilgotnym torfie (co jak wiadomo, z ekologicznego punktu widzenia, nie polecamy!), w temperaturze około 0°C. Zasadniczo uważa się, że zawilec wieńcowy to gatunek należący do (6)7-8 strefy mrozoodporności w ogrodnictwie.

Natomiast zawilec grecki jest gatunkiem bardziej mrozoodpornym, zaliczany jest do 5-6 strefy.

Zawilec wieńcowy może być uprawiany na rabatach bylinowych, w miejscach częściowo ocienionych, pod krzewami i drzewami lub w pojemnikach. Dobrze wygląda w większych grupach. Może być użytkowany na kwiat cięty i nawet jest też w tym celu uprawiany na skalę przemysłową. Jego kwiaty w wazonie utrzymują się przez tydzień.

Lubi stanowiska słoneczne lub częściowo ocienione. Potrzebuje gleby żyznej, przepuszczalnej, o odczynie obojętnym w kierunku zasadowego, w okresie wegetacji – wilgotnej, ale nie mokrej.

Zawilec wieńcowy bardzo lubi ściółkowanie, zwłaszcza kompostem, korą czy zrębkami. Po kwitnieniu rośliny stopniowo przechodzą w stan spoczynku i wtedy należy mocno ograniczyć podlewanie aż do całkowitego zaprzestania. Niektórzy polecają wykopywanie bulwiastych kłączy i przechowywanie ich w wyższej temperaturze i stałej wilgotności, o czym już wspomnieliśmy powyżej.

Zawilec grecki często uprawiany jest w ogrodach skalnych i dobrze wygląda w większych grupach. Można go też sadzić na rabatach kwiatowych, między bylinami i krzewami, w ogrodach naturalistycznych, pod drzewami i krzewami liściastymi. Możliwa jest też uprawa w donicach, choć należy pamiętać o jego krótkim okresie wegetacji.

Lubi stanowisko słoneczne lub nieco ocienione, glebę przepuszczalną, próchniczną, żyzną, o odczynie lekko kwaśnym (zbliżonym do obojętnego), w okresie wegetacji wilgotną.

Zawilec grecki bardzo lubi ściółkowanie, wystarcza ściółka z liści opadłych z drzew, ale można ściółkować też korą, zrębkami czy szyszkami. Rośliny systematycznie ściółkowane nie wymagają nawożenia. Jeśli rośliny są słabsze – zalecane jest ściółkowanie kompostem.

Silnie wysuszone bulwy kłączowe obydwu gatunków, przed sadzeniem należy przez kilka-kilkanaście godzin moczyć w letniej wodzie. Można sadzić je jesienią lub na przedwiośniu. Jeśli sadzimy je po zimie, to możemy to robić, gdy tylko gleba rozmarznie. Bulwy sadzimy na głębokość 5 – 8 cm. Rośliny można też otrzymać przez wysiew niełupek.

Zawilce są roślinami trującymi. Zielarze w średniowieczu stosowali zawilec grecki w leczeniu dny moczanowej i bólów głowy. Ze względu na swoją toksyczność rośliny nie są już stosowane jako leki. Fioletowe listki okwiatu były używane do farbowania w celu uzyskania jasnozielonego koloru.

Artykuł Zawilce u podnóża Olimpu pochodzi z serwisu Ogród Botaniczny Uniwersytetu Warszawskiego.

Izabella Kirpluk była w Ogrodzie Botanicznym kuratorem kolekcji ekologicznych oraz działu Flory niżowej Polski. Od 1987 roku zajmowała się chronionymi i zagrożonymi gatunkami, opiekując się kolekcją tych roślin w Ogrodzie, biorąc udział w badaniach prowadzonych przez Ogród na Suwalszczyźnie i badaniach w Puszczy Kampinoskiej. Od 1992 roku prowadziła prace badawcze nad florą siedlisk antropogenicznych Puszczy Kampinoskiej, a od 2011 zajmowała się gatunkami inwazyjnymi na tych siedliskach.

Słowacki Kras to obszar w południowo-wschodniej Słowacji objęty ochroną jako Park Narodowy Kras Słowacki. Z całą pewnością jest to miejsce godne polecenia na ze względu na pięknie ukształtowany teren, zachwycające krajobrazy, ciekawą roślinność porastającą wapienne skały i przede wszystkim zachwycającą i często unikatową florę.

Żółto kwitnący tojad południowy (Aconitum anthora), o którym chcemy dziś opowiedzieć – w Polsce nie występuje w naturze. 

Tojad południowy, podobnie jak inne tojady należy do rodziny jaskrowatych (Ranuncuaceae). Jest gatunkiem euroazjatyckim o dysjunktywnym występowaniu (dysjunkcja zasięgu oznacza przerwę w zasięgu geograficznym).

Występuje od północnej Hiszpanii przez część krajów środkowej i wschodniej Europy aż do Mongolii. Rośnie na słonecznych stokach, brzegach lasów, często na wapieniu, przede wszystkim w górach.

Jest byliną dorastającą do około 100 cm wysokości, o prostej ulistnionej łodydze zakończonej na ogół okazałym i groniastym kwiatostanem. Bardzo charakterystyczne dla tego gatunku liście są 3-4 dzielne, o odcinkach równowąskich, do 3 mm szerokości.

Tojad południowy kwitnie od sierpnia (czasem lipca) do września. Jest gatunkiem objętym ochroną na Słowacji, w Czechach i w Serbii.

Podobnie jak inne tojady jest rośliną trującą. Używany był w medycynie tradycyjnej. Stosowano go zewnętrznie m.in. w leczeniu reumatyzmu, ale może podrażniać skórę.Wewnętrznie korzeń tojadu był używany jako antidotum na zatrucie, leczenie gorączki, zwalczanie robaków itp. Z uwagi na toksyczność – nie polecamy stosowania.

Bywa uprawiany w ogrodach jako okazała roślina ozdobna. W uprawie potrzebuje pełnego słońca, ale wilgotnego podłoża, przy czym gleba musi być przepuszczalna. Można go też sadzić w półcieniu, wtedy gleba tak szybko nie przesycha i nie musimy martwić się o stałą wilgotność podłoża. Lubi podłoże wapienne. 

Tojad południowy jest rośliną odporną na choroby i szkodniki. Jest gatunkiem całkowicie mrozoodpornym w naszym klimacie.

Może być rozmnażany z bulw korzeniowych lub z nasion. Jeśli wysiewamy nasiona to dobrze to zrobić od razu po zbiorze. Nasiona przechowywane wymagają stratyfikacji przez co najmniej 6 tygodni.

Artykuł Tojad południowy z Krasu Słowackiego pochodzi z serwisu Ogród Botaniczny Uniwersytetu Warszawskiego.

Izabella Kirpluk w Ogrodzie Botanicznym była kuratorem kolekcji ekologicznych oraz działu Flory niżowej Polski. Od 1987 roku zajmowała się chronionymi i zagrożonymi gatunkami, opiekując się kolekcją tych roślin w Ogrodzie, biorąc udział w badaniach prowadzonych przez Ogród na Suwalszczyźnie i badaniach w Puszczy Kampinoskiej. Od 1992 roku prowadzi prace badawcze nad florą siedlisk antropogenicznych Puszczy Kampinoskiej, a od 2011 zajmowała się gatunkami inwazyjnymi na tych siedliskach.

Bohaterem dzisiejszej opowieści jest niezwykle interesujący gatunek należący do rodziny kosaćcowatych (Iridaceae) – hermodaktylus bulwiasty (Hermodactylus tuberosus, syn. Iris tuberosa). Po raz pierwszy miałam przyjemność go zobaczyć w drodze na Etnę, w trakcie sycylijskiej wyprawy botanicznej.

Wśród skąpej, trawiastej roślinności nie sposób było nie zauważyć tej niezwykłej rośliny, o przedziwnie zabarwionych kwiatach. Dalej zaczynał się już wulkaniczny obszar Etny, porośnięty z rzadka kępkami roślin, często wypalonymi przez lawę czy gorące, siarkowe opary.

Hermodaktylus bulwiasty naturalnie występuje na obszarze śródziemnomorskim, od południowo-zachodniej Francji po Wyspy Egejskie Grecji. Rośnie na trawiastych, nieuprawianych terenach, wzdłuż poboczy dróg, w opuszczonych uprawach, winnicach i gajach oliwnych, na murawach naskalnych, od poziomu morza po niższy pas górski (na północy obszaru występowania spotkamy go tylko na równinach). Pojawia się też w różnych miejscach ruderalnych, czasami występuje jako zdziczały.

Nazwa Hermodactylus oznacza „palce Hermesa” (posłańca bogów) i została ona nadana przez Greków, dla których system korzeniowy tej rośliny przypominał kształtem palce. Specyficzna nazwa odnosi się do poziomego kłącza wyposażonego w 2-4 długie bulwy ułożone jak palce dłoni.

Pod względem formy biologicznej hermodaktylus jest geofitem kłączowym. Jest to bylina wysokości 20-40 cm, przypominająca kosaćce i przez niektórych systematyków zaliczana jest do rodzaju kosaciec (Iris). Wąskie liście przewyższają pęd kwiatowy, który zakończony jest pojedynczym, delikatnie pachnącym kwiatem (jest on żółtozielony, o 6 listkach okwiatu).

Trzy zewnętrzne listki okwiatu, o długości 4-5 cm, mają odgiętą do dołu, ciemnobrunatną wargę.Trzy wewnętrzne listki okwiatu są mniejsze i wzniesione. Znamię słupka ma 3 rozszerzone ramiona, przypominające płatki z dwoma zaostrzonymi łatkami. Zalążnia jest 1-komorowa (u Iris jest ona 3-komorowa). Liści wspierających kwiat jest od 1 do 2 i są one lancetowate.

Hermodaktylus bulwiasty kwitnie od lutego do kwietnia, zaczyna zatem kwitnienie wczesną wiosną śródziemnomorską, a jego kwiaty zapylane są głównie w dni słoneczne, przez błonkówki. W naszej strefie klimatycznej czasem zaczyna kwitnąć później, pod koniec kwietnia, częściej jednak w maju. Kwitnie najczęściej w drugim roku po posadzeniu. Jego owocem jest skórzasta torebka zawierająca prawie kuliste nasiona.

Uprawa. Ponieważ hermodaktylus bulwiasty występuje także w górach, aż do 1400 m n.p.m., może być uprawiany w Polsce w cieplejszych strefach. W chłodnych regionach wymaga okrycia na zimę. Wymaga stanowiska w pełni słonecznego, przepuszczalnej gleby o odczynie obojętnym lub lekko zasadowym.

Nie lubi stagnującej wody, dlatego konieczny jest dobry drenaż (w postaci przepuszczalnego żwiru, przynajmniej 10 cm na dnie dołka). W naszych warunkach klimatycznych nadmierna wilgoć czy nawet zamakanie gleby jest najczęstszą przyczyną wypadania roślin zimą. Poza tym rośliny są bardzo odporne na choroby i szkodniki. W Polsce zalecane jest sadzenie kłączy jesienią, najpóźniej jak się da. Wynika to z tego, że liście mogą pojawić się jesienią. Przy późnym terminie, liście już nie wyrosną.

Głębokość sadzenia kłączy to około 8-10 cm, a odległość między nimi około 10–15 cm. Po posadzeniu należy dobrze namoczyć wodą obsadzony roślinami obszar, aby pobudzić bulwy do wzrostu.

Nie będą one wymagały regularnego podlewania przez całą jesień i zimę, ponieważ gleba będzie wystarczająco wilgotna bez dodatkowej wody. Kiedy pierwsze mrozy zetną ziemię, należy nasadzenia okryć choćby suchymi liśćmi, trocinami itp. Nałożona na wierzch doniczka, odwrócona dnem do góry, będzie zabezpieczała rośliny zarówno przed nadmiarem wody, jak i przed mrozem.

Rośliny można też uprawiać w pojemnikach zapewniając odpowiednio przepuszczalną glebę i drenaż, dołując doniczki w ziemi i stosując te same zabezpieczenia, co przy gruntowej uprawie. Możliwa jest też uprawa roślin z nasion, jednak – nawet w razie dobrego kiełkowania – na kwitnienie trzeba będzie znacznie dłużej poczekać. Pielęgnacja takich siewek nie jest prosta i często nie wszystkie przeżywają.

Hermodaktylus bulwiasty ma niestety dosyć krótki okres wegetacji. Kiedy jego liście zaczynają zasychać to znak, że trzeba już bardzo ograniczyć podlewanie, a roślina szykuje się do okresu spoczynku. Jest to na pewno roślina dla koneserów.

Hermodaktylus bulwiasty jest fantastycznym dodatkiem do każdego skalnego ogródka, rabatki bylinowej, czy innej naturalistycznej kompozycji na nasłonecznionym miejscu.

Artykuł Sycylijski hermodaktylus bulwiasty pochodzi z serwisu Ogród Botaniczny Uniwersytetu Warszawskiego.

Od 1992 roku prowadziła prace badawcze nad florą siedlisk antropogenicznych Puszczy Kampinoskiej, a od 2011 zajmowała się gatunkami inwazyjnymi na tych siedliskach.

To opowieść o roślinie, która oczarowała mnie podczas jednej z moich wypraw botanicznych po Hiszpanii. Należy ona do rodziny bobowatych, motylkowatych (Fabaceae, Leguminosae) i nie ma polskiej nazwy ani rodzajowej, ani gatunkowej. Jest nią Erinacea anthyllis. Ta zimozielona krzewinka, która dorasta do wysokości 10 – 35 cm, jest jedynym przedstawicielem rodzaju Erinacea. Kiedy miałam okazję zobaczyć ją w terenie, byłam zadziwiona jej niezwykłym, nietypowym kolorem kwiatów. Zazwyczaj u roślin należących do tej rodziny, są to kwiaty w kolorze żółtym czy białym tymczasem korona u Erinacea, ma barwę w różnych odcieniach niebiesko-fioletowych.

Kwiaty, ok. 2 cm długości, wyrastają po kilka na krótkich szypułkach, w kątach górnych liści. Pojawiają się późną wiosną i wczesnym latem śródziemnomorskim. Owocami są wąskopodługowate strąki, od 13 do 20 mm, z 2-3 (rzadziej 4 do 6) nasionami. Cechą charakterystyczną Erinacea anthyllis, poza niezwykłym kolorem przepięknych kwiatów, jest charakterystyczny wygląd tej krzewinki, która tworzy półkoliste, kopulaste, gęste krzewy do 30 cm wysokości. Jej korzenie sięgają bardzo głęboko, w głąb podłoża. Gałązki ma sztywne, rozgałęziające się w różnych kierunkach, z ciernistymi wierzchołkami. Młode gałązki są jedwabiście owłosione, później łysieją.

Liście są drobne, od 6 do 12 mm, czasem trójlistkowe lub pojedyncze, jedwabiście owłosione i szybko odpadają. Erinacea jest rośliną zachodniego Śródziemnomorza. Występuje w południowo-zachodniej Europie (w Hiszpanii oraz Francji) i w Afryce Północnej (w Maroko, Algierii, Tunezji).W naturze rośnie na kamienistych miejscach w górach, na wapieniu i dolomicie.

Najlepiej rośnie w pełnym słońcu, na przeciętnej, ale silnie przepuszczalnej (dobrze zdrenowanej) glebie, najlepiej alkalicznej, wapiennej. Świetnie nadaje się do ogrodów skalnych, do miejsc żwirowych. Uprawiana w gruncie wymaga tylko okazjonalnego podlewania, jest odporna na suszę. Wystarczy od czasu do czasu podlać, w zależności od warunków atmosferycznych, według zasady: „mniej znaczy lepiej”.

Oczywiście, jeśli mamy młode rośliny, wymagają one częstszego podlewania, np. 2 razy w tygodniu latem a w innych porach roku znacząco mniej. Można ją również uprawiać w doniczce, stosując dobry drenaż lub dodając do ziemi perlitu. Erinacea jest odporna nie tylko na brak wody, ale i na zasolenie. Z uwagi na cierniste pędy także na zgryzanie przez zwierzęta. Erinacea anthyllis można rozmnażać przez jesienny wysiew nasion do doniczek, które wystawiamy na zewnątrz.

Niektórzy stosują siew wiosenny. Rośliny można też rozmnażać przez ukorzenianie półzdrewniałych sadzonek późną wiosną lub wczesnym latem. Niektóre źródła podają, że wytrzymuje mrozy do – 12 ºC. W naszych warunkach klimatycznych na zimę wymaga jednak przykrycia. W naszym klimacie czas sadzenia lub przesadzania to wiosna, kiedy już minęło ryzyko mrozów. Po wprowadzeniu do uprawy jest to wolno rosnący, ale długowieczny krzew. Nie wymaga przycinania i jest rośliną ogólnie wolną od chorób. Natomiast w uprawie szklarniowej pod szkłem często atakują go mszyce i przędziorki.

Erinus anthyllis została wyróżniona nagrodą „Award of Garden Merit” (AGM) Królewskiego Towarzystwa Ogrodniczego, jako roślina niewymagająca, prosta w uprawie i pielęgnacji, wybitnie doskonała do dekoracji ogrodu, która nie jest szczególnie podatna na szkodniki i choroby.

Artykuł Erinacea anthyllis ze skalistej Hiszpanii pochodzi z serwisu Ogród Botaniczny Uniwersytetu Warszawskiego.

Myślę, że każdy, kto odwiedza jakieś nowe miejsce, nowy kraj, nieco bardziej egzotyczny niż kraje naszej strefy klimatycznej – wraca, niosąc w sercu i w pamięci jakieś jedno miejsce, które szczególnie zapadło mu w pamięć. 

Takie miejsce odkryłam w podróży na Wyspy Kanaryjskie, a konkretnie na wyspie Teneryfie. Znajduje się tam Park Narodowy Teide z najwyższym (dla Wysp i dla całej Hiszpanii) szczytem – wulkanem Teide 3718 m n.p.m – który miałam przyjemność zdobyć.

Jednak Park Narodowy Teide to nie tylko majestatyczny wulkan, ale też cały krajobraz wokół wraz z roślinnością i wyjątkową florą.

Położony w centrum Teneryfy Park Narodowy jest największym i najstarszym (został utworzony w 1954 r.) z czterech parków istniejących na Wyspach Kanaryjskich. Zajmuje powierzchnię około 190 km2. W 2007 r.

Park Narodowy Teide został wpisany na listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Ten niezwykły obszar stanowi wyjątkowy skarb geologiczny – wulkany, kratery, kominy wulkaniczne, zastygłe strumienie lawy i rozmaite formacje skalne tworzą imponujący zestaw kolorów i kształtów. 

Wiosną teren ten oferuje cudowny i wyjątkowy ogród, pełen kwitnących i często niespotykanych nigdzie indziej na świecie (endemicznych) roślin. Jedną z tych przepięknych roślin chcę Państwu przybliżyć roślinę, która już zawsze będzie mi się kojarzyła z Teneryfą.

Echium wildpretii subsp. wildpretii, jeden z wielu gatunków żmijowców Wysp Kanaryjskich, endemit Teneryfy – bez reszty mnie zachwycił. Jest rośliną dwuletnią z rodziny szorstkolistnych, ogórecznikowatych (Boraginaceae), dorastającą do 3 m wysokości. W pierwszym roku tworzy gęstą rozetę liści o średnicy 1 metra.

Liście żmijowca osiągają długość do 50 cm, są wąsko lancetowate i spiczaste, pokryte długim i gęstym srebrnym owłosieniem. Żmijowiec zakwita w drugim roku, tworząc pojedynczy, olbrzymi kwiatostan z tysiącami kwiatów. Lejkowata korona o długości 10-15 mm jest w kolorze żywej czerwieni. 

Na Teneryfie żmijowiec kwitnie od późnej wiosny (śródziemnomorskiej) do wczesnego lata. Kwiaty, w miarę przekwitania, zmieniają swoją barwę na głębokie niebieskawe odcienie, które ostatecznie wybarwiają się pięknym kolorem lapis lazuli.

Po wydaniu owoców i wysypaniu nasion roślina wysycha i obumiera. Rozmnaża się z nasion. Echium wildpretii subsp. wildpretii rośnie w subalpejskiej strefie wąwozów góry Teide, zazwyczaj na wysokości 1600-2300 m n.p.m. Tworzy czasem duże kolonie, złożone z kilkudziesięciu okazów, potęgując niesamowite wrażenie, w tym kamienistym pejzażu.

Ta jedna z najpiękniejszych i najbardziej spektakularnych roślin kanaryjskich, zachwyca prawdopodobnie każdego, kto ją zobaczy. Z tego powodu jest bardzo ceniona jako roślina ozdobna. Coraz częściej można ją zobaczyć w wielu ogrodach na Teneryfie, a nawet na innych wyspach kanaryjskich. 

Naukowcy uważają jednak, że praktyka rozpowszechniania Echium wildpretii subsp. wildpretiipowinna być ściśle ograniczona do naturalnych obszarów występowania, czyli do Teneryfy. W przeciwnym wypadku, istnieje niebezpieczeństwo „skażenia” genetycznego, przez kontakt z populacjami innych gatunków, często także endemicznych, należących do tego samego rodzaju żmijowiec (Echium), a rosnącymi licznie na Wyspach Kanaryjskich. 

Stąd dla poszanowania naturalnych populacji wszystkich tych taksonów ogrodnicze praktyki, polegające na uprawie tych wyjątkowych, endemicznych roślin powinny być ograniczane. Tym bardziej, że na innej wyspie (La Palme), również na dużych wysokościach, rośnie bliski krewniak „naszego” żmijowca. Jest to równie rzadki i endemiczny podgatunek – Echium wildpretii subsp. trichosiphon – bardzo podobny, lecz o jasnoróżowych kwiatach.

W uprawie żmijowiec wymaga dużo słońca i suchych warunków (bardzo przepuszczalnego podłoża), toleruje mróz jedynie do -5 °C. Może być stosowany jako roślina ozdobna w ogrodzie, ale nie znosi bardzo niskich temperatur, dlatego na obszarach narażonych na silny i długotrwały mróz wymaga dobrego zabezpieczenia.

Ma ogromne znaczenie jako roślina miododajna. Wielu pszczelarzy, w okresie kwitnienia żmijowca, przenosi swoje roje do miejsc, gdzie występuje żmijowiec, tak aby pszczoły mogły skorzystać z obfitego i słodkiego nektaru wytwarzanego przez jego kwiaty.

Napar z liści tej rośliny był używany w celu uspokojenia kaszlu, obniżenia gorączki i łagodzenia bólów głowy. Ostatnie badania wykazały, że nasiona są bogate w kwas gamma-linolenowy, związek sterolowy, który ma ważne zastosowania lecznicze jako przeciwutleniacz, środek przeciwzapalny, przeciwnowotworowy czy odmładzający skórę.

Na naturalne populacje Echium wildpretii subsp. wildpretii bardzo negatywny wpływ miało wprowadzenie na Teneryfę, na początku lat 70. ubiegłego wieku dużego roślinożercy muflona (Ovis orientalis musimon). Łacińska nazwa gatunkowa wildpretii jest dedykowana Hermannowi Wildpretowi szwajcarskiemu botanikowi – ogrodnikowi. Stąd polska nazwa gatunkowa tego żmijowca może powinna brzmieć: żmijowiec Wildpreta?

Artykuł Wyspy Kanaryjskie w oku Izabelli Kirpluk pochodzi z serwisu Ogród Botaniczny Uniwersytetu Warszawskiego.

W najbardziej wysuniętej na zachód części Ukrainy, na południowym zboczu Karpat Wschodnich, znajduje się najpiękniejszy jej region – Zakarpacie. Słynie on z przepięknych krajobrazów, źródeł termicznych z naturalnymi wodami mineralnymi, zasobnych winnych piwniczek, a przede wszystkim – szczególnie dla botaników – interesującej i bogatej flory oraz wyjątkowych stanowisk rzadkich gatunków roślin.

Jednym z najbardziej wartościowych z naukowego punktu widzenia, bardzo pięknych, rzadkich i zagrożonych gatunków w naturalnej florze Zakarpacia jest narcyz wąskolistny (Narcissus angustifolius), gatunek wpisany do Czerwonej Księgi Ukrainy.

A najpiękniejsze i najliczniejsze stanowisko występowania narcyza wąskolistnego, które miałam okazję dwukrotnie zobaczyć na własne oczy – to niesamowite miejsce zwane „Doliną Narcyzów”.

Przyznam, że to była dla mnie prawdziwa uczta dla oczu i nosa, kiedy mogłam podziwiać tak rzadki gatunek w czasie jego masowego kwitnienia, kiedy tysiące kwiatów prawie jednocześnie się rozwinęły. Trzeba tylko znaleźć się we właściwym miejscu i w odpowiednim czasie.

Czas kwitnienia zakarpackich narcyzów zależy od pogody. Najczęściej pierwsze kwiaty pojawiają się na początku maja i często już po tygodniu można podziwiać całe połacie kwitnących roślin. Szczyt kwitnienia przypada tu najczęściej w połowie maja.

Narcyz wąskolistny (Narcissus angustifolius Curt. – nazwa obowiązująca według „The Plant List”), należy do rodziny amarylkowatych (Amaryllidaceae). Jest geofitem cebulowym, o organach podziemnych wieloletnich, wydłużonych, o średnicy 2-3 cm, pokrytych licznymi łuskami. Pędy u narcyza są pojedyncze, długie na 20-30 cm, z dwoma lub trzema (do 5) wąskimi lancetowatymi liśćmi o długości do 35 cm i szerokości do 8 mm u podstawy.

Kwiaty wyrastają zwykle pojedynczo, a 6 listków okwiatu jest koloru żółtawo-białego lub białego. Przykoronek jest żółtawy, z jasnym, czasem czerwonawym i pofałdowanym brzegiem. Owocem jest torebka. Narcyz wąskolistny rozmnaża się przez nasiona oraz wegetatywnie, wytwarzając cebulki potomne. 

Dolina narcyzów znajduje się w pobliżu miasta Chust, należy do Karpackiego Rezerwatu Biosfery UNESCO i obejmuje powierzchnię ponad 250 ha na wysokości ok. 150-200 m n.p.m. Rosną tu naturalne łąki z przewagą narcyza wąskolistnego, choć flora tego terenu liczy ponad 400 gatunków roślin naczyniowych. 

Obok narcyza wąskolistnego występują tu inne rzadkie gatunki roślin, jak np. storczyki: stoplamek Fuchsa (Dactylorhiza fuchsii), stoplamek szerokolistny (Dactylorhiza majalis), gółka wonna (Gymnadenia odoratissima), storczyk cuchnący (Orchis coriophora), storczyk błotny (Orchis laxiflora), czy inne rzadkości jak np. psiząb liliowy (Erythronium dens-canis), goryczka wąskolistna (Gentiana pneumonanthe) i kosaciec syberyjski (Iris sibírica).

Roślinność doliny narcyzów reprezentowana jest w 90% przez bogate w zioła zbiorowiska trawiasto-zielne z przewagą kostrzewy czerwonej (Festuca rubra), śmiałka darniowego (Deschampsia caespitosa), wyczyńca łąkowego (Alopecurus pratensis) i stokłosy miękkiej (Bromus mollis). W miejscach o podwyższonej wilgotności występują: turzyca błotna (Carex acutiformis), turzyca zaostrzona (C.gracilis), turzyca lisia (C. vulpina) i sit rozpierzchły (Juncus effusus).

Narcyz wąskolistny jest gatunkiem europejskim wysokogórskim. Występuje głównie w Karpatach i na Bałkanach. Na Ukrainie miał stanowiska zarówno górskie (na połoninach), podgórskie, jak i nizinne. Wiele z nich już nie istnieje.

Jest również gatunkiem narażonym na wyginięcie z powodu bezpośredniej i pośredniej działalności człowieka. Polega ona przede wszystkim na intensywnym użytkowaniu łąk oraz zmianie stosunków wodnych miejsc, w których gatunek ten występuje. Duży wpływ na populację narcyza ma też wypas bydła.

W porze kwitnienia narcyz często zbierany jest do bukietów ale też zdarza się, że całe rośliny są wykopywane i przesadzane do ogródków. Choć największa ukraińska populacja narcyza chroniona jest w „Dolinie Narcyzów” w Karpackim Rezerwacie Biosfery to i tak konieczny jest stały monitoring. Zabrania się wykopywania roślin, nadmiernego wypasu i zalesiania obszarów, gdzie występuje. Narcyz wąskolistny na szczęście jest rozmnażany i uprawiany w specjalnie stworzonych warunkach w Karpackim Rezerwacie Biosfery.

Istnieje wiele legend na temat powstania tej pięknej rośliny, ale jedna z nich szczególnie zapadła mi w pamięć.

Dawno, dawno temu w zamku w Chuście mieszkał książę z żoną i przepiękną córką Rusią. Kiedy młoda panna skończyła 18 lat, na zamku zorganizowano przyjęcie. Zgromadziło się wielu bogatych gości z wykwintnymi prezentami. Przybyli oni, aby zabiegać o rękę pięknej Rusi. Wśród gości był również biedny garncarz Iwan, który przyniósł młodej pannie wazon z pięknym białym kwiatem (niektórzy mówią, że wazon ozdobiony był wizerunkami pięknych kwiatów).

Młodej Rusi najbardziej spodobał się właśnie prezent od garncarza (a może też i jego piękne oczy) Niektórzy twierdzą, że jak spojrzeli na siebie – od razu się w sobie zakochali. Młodzi zaczęli spotykać się potajemnie w dolinie. Kiedy ojciec dowiedział się o miłości swojej córki do biednego Iwana, ze złości zrzucił wazon z zamkowego wzgórza, a ten rozpadł się na małe kawałki.

Gdy rano słońce wzeszło, wszyscy zobaczyli, że dolina jest pokryta dywanem pięknych narcyzów. Od tego dnia każdej wiosny dolina ta rozkwita ogromną liczbą niepowtarzalnych kwiatów, których zapach można wyczuć z daleka.

Artykuł Zakarpacie. Dolina narcyzów pochodzi z serwisu Ogród Botaniczny Uniwersytetu Warszawskiego.

Vrtbovski ogród to najpiękniejszy ogród barokowy w Pradze położony w dzielnicy Malá Strana na wzgórzu Petřín, blisko ruchliwej ulicy Karmelitskiej, Placu Malostrańskiego i Mostu Karola.  Jeśli będziecie zwiedzać Pragę bez mapy, możecie go przegapić, gdyż jest niewielki, a wejście do Ogrodu jest niepozorne, podobne do innych bram w tej zabytkowej okolicy Pragi. 

Hrabia Jan Josef Vrtba, czeski arystokrata, sprawujący urząd Burgrabiego Zamku Praskiego, zapragnął założyć przy swoim pałacu (w miejscu dotychczasowej winnicy) wspaniały ogród. Taka wtedy panowała moda wśród arystokratów. 

Czy przeszkadzało mu. że działka, którą dysponował miała zaledwie 3000 m.kw. powierzchni, ciągnęła się stromo w górę i była wciśnięta między kamienice? Otóż wcale mu to nie przeszkadzało! Dzięki swojemu uporowi udało się w ciągu pięć lat założyć ten wyjątkowy ogród, który od samego wejścia do dzisiaj oczarowuje zwiedzających.

Vrtbovski, barokowy ogród we włoskim stylu zbudowano w latach 1715–1720. Autorem projektu był Franciszek Maksymilian Kanka, a rzeźbiarskie dekoracje zostały stworzone przez Matthiasa Bernarda Brauna. Mówi się o nim, że jest jednym z najpiękniejszych ogrodów w swoim rodzaju na północ od Alp. Ogród o kaskadowym charakterze zachwyca atmosferą, nieoczywistymi rozwiązaniami, a przede wszystkim widokiem z najwyższego poziomu ogrodu.

Ogromną wartością tego ogrodu jest to, że przetrwał on od momentu powstania do naszych czasów w niemal niezmienionej formie. Na początku XIX w. dobudowano jedynie najwyższą platformę widokową. Po okresie zaniedbania, został odrestaurowany w końcu XX w., a trwało to dłużej, niż samo zakładanie ogrodu.

Od samego wejścia zwiedzających zaskakuje fakt, że ogród prowadzi w górę. Zwykle spotykamy odwrotne rozwiązania. Tutaj wchodzimy do najniższej części ogrodu, przez pokrytą barokowymi freskami Salla Terrena – pomieszczenie typowe dla XVIII wiecznych zamków i pałaców, łączące ogród z przedsionkiem lub schodami – i dalej poruszamy się już tylko w górę. Ogród poprzecinany jest alejkami i schodami prowadzącymi w górę na kolejne ogrodowe piętra. Nie są to duże tarasy, ale widok z poziomu na poziom jest coraz piękniejszy – zarówno na położone poniżej ogrodowe rabaty, ale też na otaczające go tereny Małej strany czy Hradczan. 

Charakterystyczne dla barokowych założeń tarasy obsadzone są niskimi bukszpanowymi żywopłotami, które dzielą przestrzeń, podkreślają kształty rabat i stanowią doskonałe wykończenie parterowych części ogrodu. Barokowe rzeźby, wazy czy fontanny, które spotykamy na każdym kroku w ogrodowej przestrzeni, dopełniają uroku całości. 

Urodę wszystkich czeskich zamków i pałaców podkreślają rozległe parki i ogrody w stylu francuskim i angielskim, w których można podziwiać unikatową roślinność i architekturę krajobrazu. Wiele z nich zostało wpisanych na listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Artykuł Vrtbovski ogród w Pradze pochodzi z serwisu Ogród Botaniczny Uniwersytetu Warszawskiego.

Drzewa – to była pierwsza moja myśl o tym, co mnie najbardziej zaskoczyło w czasie moich pierwszych podróży. Od wielu lat jestem opiekunem kolekcji szklarniowych i wydawało mi się, że trochę znam się na roślinach rosnących w miejscach o cieplejszym klimacie niż nasz. Zwiedzałam również wiele europejskich ogrodów botanicznych. Zawsze niezmiernie zainteresowana roślinami tropikalnymi, które mogłam zobaczyć w ogrodowych kolekcjach bez podróżowania na inne kontynenty. Jednak już przy pierwszych dalszych wyjazdach z rozgoryczeniem stwierdziłam, jak mało wiem o drzewach.

W kolekcjach szklarniowych nie sposób dochować się okazów zbliżonych wielkością do tych z natury. Zwykle też nie kwitną i nie owocują. Dlatego podczas podroży, jeśli nawet miałam pojęcie, co to za rośliny rosną w poszyciu lasu, to niekoniecznie potrafiłam zgadnąć, czym są rośliny wysoko nade mną. Tak, jak na zdjęciu z Kostaryki – wiem, co wspina się po pniu – to Monstera dubia (mamy ją w kolekcji), ale po czym się wspina – to już jest dla mnie zagadka. Wielkość drzew, ich posągowość – naprawdę zrobiła na mnie wrażenie. Samotne, wyciągnięte baobaby, górujące nad wszystkim, co wokół, wyglądają jak monumentalne posągi. 

Drzewa w tropikach potrafią osiągnąć wysokość 100 m i więcej, ale wprawiały mnie w osłupienie nawet te kilkudziesięciometrowe z potężnymi, obrośniętymi pniami. Takie olbrzymy są niesamowite, ale też przykuwają mnogością form roślinnych, które je porastają. 

Cieszę się, że udało mi się zobaczyć w naturze w Parku Narodowym Tortuguero w Kostaryce m.in. Pachira aquatica, która dorasta do 30 metrów wysokości, ma kwiaty przypominające ozdobny pędzel, a jej owoce dryfują nieopodal na wodzie, by zakorzenić się gdzieś dalej w sprzyjającym środowisku. W gąszczu, nad wodą można wypatrzeć jej okazałe kwiaty. Pachira pojawia się u nas w sprzedaży jako roślina doniczkowa, zwykle o splecionych pniach. Palmy, których nie jestem szczególną fanką, w naturalnym środowisku prezentują się dużo lepiej i można zobaczyć ich okazałe kwiatostany.

W Wietnamie nie mogłam przeoczyć też ogromnego pnia azjatyckiego wełniaka – Bombax ceiba. Jest drzewem, które rzuca się w oczy nawet, kiedy nie kwitnie, gdyż jego pień jest gęsto pokryty kolcami.

Również drzewa, które rosły w parkach, czy na ulicach wzbudzały mój podziw. W Kostaryce była to Jacaranda mimosifolia, która nie bez powodu jest uznawana za jedno z najpiękniejszych kwitnących drzew na świecie. W czasie kwitnienia obsypana jest niebieskofioletowymi kwiatami. Roślina ta pochodzi z Ameryki Południowej i nazwę rodzajową, zaczerpniętą z języka Indian, zawdzięcza temu, że jest pachnąca. Nazwa gatunkowa zaś nawiązuje do drobnych listków, które przypominają liście mimozy. 

Pięknie, na czerwono, kwitnie Spathodea campanulata popularnie nazywana afrykańskim drzewem tulipanowym. Spotykałam ją niemal wszędzie: w Izraelu, na Maderze, na wyspach Kanaryjskich, na Madagaskarze, ale są też sadzone w odległej Azji i Ameryce Południowej. 

Dzięki ogromnym walorom ozdobnym drzewo to jest sadzone przy ulicach na całym świecie, jeśli tylko klimat na to pozwala. W naszej szklarni roślina rośnie szybko, ale bez odpowiedniej ilości światła nie ma szans na kwitnienie. Oczywiście jest nieustannie cięta, trudno więc mówić o jej naturalnym pokroju. 

Zdecydowanie różnica w pokroju drzew w ich naturalnym środowisku, z tymi uprawianymi w szklarni – jest największa. Podobnie – nie zobaczymy w uprawie urody eukaliptusa tęczowego Eucalyptus deglubta. Ten amerykański gatunek (znaczna większość eukaliptusów pochodzi z Australii) ma niezwykle kolorową korę, która schodzi płatami, powodując, że pień przypomina niepowtarzalną mozaikę w kolorach tęczy – stąd też jego nazwa.

Ogromne wrażenie zrobiły też na mnie też drzewa porośnięte epifitami. Wykorzystują one gałęzie drzew, żeby móc rosnąć w miejscach nasłonecznionych. Widziałam ich wielką różnorodność i są to tak ciekawe rośliny, że na pewno można o nich samych mówić w nieskończoność. 

Moje zdjęcia roślin z podróży niestety nie oddają piękna natury i znacznie odbiegają jakością od tych robionych profesjonalnie, lecz wspomnienia, które o nich mam, pozostaną niezatarte. W tę nietypową, ale ciekawą podróż zabrała nas Joanna Bogdanowicz, wieloletnia kuratorka roślin tropikalnych w szklarniach Ogrodu Botanicznego UW.

Artykuł Drzewa w podróży Joanny Bogdanowicz pochodzi z serwisu Ogród Botaniczny Uniwersytetu Warszawskiego.

Czy pamiętacie Las Fangorn z filmowej ekranizacji „Władcy Pierścieni” zrealizowanej przez Petera Jacksona? Las pełen tajemniczych, poskręcanych, starych drzew o gruzłowatych konarach, często na wpół martwych? Oglądając wielokrotnie film Jacksona, marzyłem, że znajdę się kiedyś w takim lesie, gdzie „są pośród […] drzew takie, które poruszają swymi członkami i potrafią […] rozmawiać.” 

Mój Fangorn zobaczyłem na pograniczu Kalifornii i Nevady w Górach Białych (The White Mts). Prowadziła do niego długa i zakurzona droga wspinająca się coraz wyżej na kolejne pasma Sierra Nevada. Po obu stronach szlaku rozciągało się prawie niczym niezakłócone morze niewielkich krzewinek i innych suchorośli. 

Nagle, za kolejną pętlą odsłonił się zatykający dech w piersiach widok z tysiącami jakby wpół martwych drzew, na tle niemal pustynnego krajobrazu z górskimi szczytami w tle. Wszystko to poprzetykane było białymi odłamkami dolomitowych skał. Zbliżając się widzieliśmy je coraz wyraźniej – nie były wysokie, ale przedziwnie poskręcane, z martwymi fragmentami koron, które błyszczały w słońcu niczym sterczące żebra wieloryba i natychmiast kojarzyły się z książkowymi postaciami Pasterzy Drzew. 

Przypomniała mi się także opowieść Drzewacza (zwanego w filmie Drzewcem) o swoich pobratymcach Entach, z których „nikt nie umarł, by tak rzec, w środku. Przez tak długie lata niektórzy z racji nieszczęśliwych wypadków rzeczywiście padli, a inni zdrzewieli.”

Skojarzenie to nie było bezzasadne, bo to, co mieliśmy przed sobą, to był las sosen długowiecznych (Pinus longaeva), najdłużej żyjących nieklonalnych organizmów na ziemi. Badania dendrochronologiczne przeprowadzone na niektórych z największych okazów wykazały, że żyją już one od prawie 5000 lat. 

Przy tak sędziwym wieku może nieco dziwić ich stosunkowo skromny wzrost, który nie przekracza 15 m. Kiedy jednak weźmiemy pod uwagę warunki, w jakich tym sosnom przyszło żyć, sprawa staje się jasna. Trzeba być nie lada twardzielem, aby utrzymać się na wysokości ok. 3000 m n.p.m., na silnie zasadowej glebie, w zimnym i suchym górskim klimacie przypominającym tundrowy. 

W okolicy temperatura spada zimą nawet do -37°C, a rocznie notuje się zaledwie ok. 470 mm opadów z czego ponad 400 mm przypada na śnieg (dla porównania w polskich Tatrach rocznie mamy ok. 1200 mm opadów).

Niewiele jest roślin, które zdołają się utrzymać w sąsiedztwie, a wzrost samych sosen, z uwagi na bardzo krótki sezon wegetacyjny, jest niezwykle powolny, co świetnie widać w gęsto upakowanych i wąziutkich słojach rocznych przyrostów pnia. 

Drzewa muszą bardzo oszczędnie gospodarować zasobami oraz wodą i oszczędzać na wszystkim – nawet liście wymieniane są rekordowo rzadko, w skrajnych przypadkach pojedyncza igła może przetrwać i fotosyntetyzować nawet przez 45 lat. Dość często zdarza się, że u starych osobników część miazgi, czyli tkanki przewodzącej asymilaty obumiera, pozostawiając tylko rzadkie pasma żywych komórek, które łączą kilka lub zaledwie jeden zielony konar z systemem korzeniowym. 

Nawet po śmierci, drzewa przez długi czas pozostają w pozycji stojącej, ponieważ rozkład ich żywicznego, zwartego drewna następuje w surowym klimacie bardzo powoli.

Nasza bohaterka należy do bardzo długowiecznego klanu – jej najbliższymi krewniakami są także amerykańskie gatunki: sosna oścista (Pinus aristata) i sosna Balfoura (Pinus balfouriana) – w obu przypadkach nierzadko spotyka się drzewa przekraczające wiek 2500 lat. Zresztą, według niektórych botaników wszystkie trzy należą de facto do jednego, geograficznie zróżnicowanego gatunku (wiadomo, że mogą się krzyżować).

Same Góry Białe obfitują także w inne rarytasy dendrologiczne. Nam w trakcie wyprawy udało się dostrzec na przykład sosnę jednoigielną (Pinus monophylla subsp. monophylla). Jak sama nazwa wskazuje, drzewo to wytwarza pojedyncze igły, a nie ułożone w pęczkach, jak u innych sosen. Rodzi także jadalne nasiona, które były spożywane, podobnie jak w Europie piniole, przez rdzennych Amerykanów. 

Artykuł Sosny długowieczne z Gór Białych pochodzi z serwisu Ogród Botaniczny Uniwersytetu Warszawskiego.

Któż z nas nie widział sosny pospolitej (Pinus sylvestris)? Jest najliczniejszą i najpospolitszą wśród sosen występujących w naszym kraju. Tworzy lasy mieszane oraz czyste bory sosnowe. Zajmuje dziś ok. 58% powierzchni polskich lasów i stanowi ponad 65% zasobów drzewnych Polski.

Chciałabym dzisiaj zachęcić Państwa do odwiedzenia pewnej wyjątkowej, ponad 360-letniej sosny, która zawsze robi na mnie duże wrażenie, kiedy ją widzę. Rośnie na granicy Mińska Mazowieckiego, nad rzeką Srebrną, przy ulicy Stankowizna prowadzącej do wsi Gliniak (współrzędne geograficzne: N 52009’19,6’’ E 21033’19,6’’).

Niektóre źródła podają, że drzewo to, pamiętające czasy potopu szwedzkiego, jest najstarszą sosną w Polsce, ale są też ośrodki badawcze, według których najstarsza polska sosna rośnie na Sokolicy i ma ponad 500 lat. Mazowiecka sosna ma 22 m wysokości i 375 cm w obwodzie.

Charakteryzuje się nietypową jak dla sosen, wielopniową budową i szeroko rozłożystą koroną. Niewątpliwie świadczy to o tym, że wiele lat temu rosła w tym miejscu samotnie, ciesząc się dostatkiem światła.

Mogła też doznać uszkodzenia mechanicznego. Kiedy to się stało i jak? Możliwe też, że ten nietypowy pokrój uchronił ją przed siekierą drwali? Co wydarzyło się na przestrzeni jej długiego żywota? Jak zmieniał się otaczający ją krajobraz? Takie pytania przychodzą mi do głowy, zawsze, gdy przywołam w pamięci obraz tego niezwykłego drzewa.

Dziś wiekową sosnę otacza o wiele młodszy od niej, pachnący żywicą, las sosnowy. Prowadzi do niej krótka ścieżka przyrodniczo-leśna, zaopatrzona w tablice edukacyjne, która biegnie od wydzielonego postoju dla zmotoryzowanych i rowerzystów przy ulicy Stankowizna. Można tu dotrzeć również pociągiem, gdyż w odległości około jednego km znajduje się stacja kolejowa – Mińsk Maz. Anielina.

Korzystajmy z leśnych spacerów! To samo zdrowie! Może następnych razem wybierzecie się na wycieczkę do najstarszej, przynajmniej w środkowej i północnej Polsce, sosny pospolitej?

Artykuł Sosna znad rzeki Srebrnej pochodzi z serwisu Ogród Botaniczny Uniwersytetu Warszawskiego.