Janowa lilia, leluja, leliwa – czyli lilia złotogłów

Janowa lilia, leluja, leliwa – czyli lilia złotogłów (Lilium martagon) – to jedna z najpiękniejszych krajowych roślin, która zachwyca nie tylko wyglądem, ale i bogactwem kulturowych oraz przyrodniczych odniesień.

W kulturze ludowej Podhala lilia ta, znana pod nazwą 𝗹𝗲𝗹𝘂𝗷𝗮, była cenionym motywem zdobniczym. Jej kształt pojawiał się w rzeźbie góralskiej – m.in. na sosrębach (ozdobnych belkach sufitowych) i drewnianych łyżkach. Motyw lilii złotogłów jest też istotnym elementem stylu zakopiańskiego, wprowadzonego pod koniec XIX w. przez Stanisława Witkiewicza. Wierzono, że roślina ta ma moc otwierania zamków, chroni przed demonami i jest składnikiem napojów miłosnych.

𝗕𝗼𝘁𝗮𝗻𝗶𝗸𝗮 𝗶 𝗺𝗼𝗿𝗳𝗼𝗹𝗼𝗴𝗶𝗮

Lilia złotogłów to bylina z rodziny liliowatych (Liliaceae), występująca naturalnie w Europie i Azji. W Polsce najczęściej spotykana jest w południowej części kraju – w górach i na pogórzu – na stanowiskach naturalnych w widnych lasach liściastych, ziołoroślach i zaroślach. Preferuje gleby żyzne, umiarkowanie wilgotne, wapienne i próchniczne, o dobrej przepuszczalności.

Roślina ta osiąga wysokość od 40 do 150 cm. Posiada sztywną, wzniesioną i nierozgałęzioną łodygę, pokrytą charakterystycznymi purpurowymi plamkami. Z podziemnej, jajowatej cebuli o złocistożółtych łuskach wyrasta pionowa łodyga zakończona kwiatostanem – często w formie wiechy złożonej z kilku do kilkunastu kwiatów.

𝗞𝘄𝗶𝗮𝘁𝘆 𝗶 𝘇𝗮𝗽𝘆𝗹𝗮𝗻𝗶𝗲

Kwiaty pojawiają się na przełomie czerwca i lipca, zgodnie z ludowym powiedzeniem – „leluja kwitnie na świętego Jana” (24 czerwca). Są silnie zwisające, o różowopurpurowych, spiralnie wygiętych płatkach z ciemnymi kropkami. Mają intensywny zapach, szczególnie wieczorem i nocą, co przyciąga nocne motyle (głównie z rodziny zawisakowatych), które potrafią pobierać nektar z trudnodostępnych, śliskich powierzchni kwiatów.

𝗘𝗸𝗼𝗹𝗼𝗴𝗶𝗮 𝗶 𝗼𝗰𝗵𝗿𝗼𝗻𝗮

Lilia złotogłów jest gatunkiem chronionym prawnie w Polsce. Z uwagi na zanik siedlisk oraz nadmierne zbiory do celów ozdobnych, liczebność jej populacji maleje, zwłaszcza na niżu. Roślina jest również trująca – zawiera alkaloidy i saponiny, choć w przeszłości jej cebulki były wykorzystywane jako pokarm – jedzone na surowo, gotowane lub pieczone.

𝗖𝗶𝗲𝗸𝗮𝘄𝗼𝘀𝘁𝗸𝗶 𝗸𝘂𝗹𝘁𝘂𝗿𝗼𝘄𝗲 𝗶 𝘀𝘆𝗺𝗯𝗼𝗹𝗶𝗰𝘇𝗻𝗲

W rzeźbie góralskiej odwzorowanie lilii bywa niezwykle realistyczne – niezależnie, czy wykonane w drewnie, metalu czy hafcie. W mitologii greckiej lilia miała powstać z mleka Hery, w rzymskiej była poświęcona Marsowi. Symbolicznie wiązana z czystością, niewinnością i siłą duchową. Obecna w literaturze: pojawia się m.in. w twórczości Gabrieli Zapolskiej czy Doroty Bałuszyńskiej-Srebro. W ezoteryce przypisuje się jej wpływ na poprawę relacji międzyludzkich i wspomaganie kreatywności.

Choć lilia złotogłów uchodzi za roślinę wymagającą, możliwa jest także 𝘂𝗽𝗿𝗮𝘄𝗮 𝗼𝗴𝗿𝗼𝗱𝗼𝘄𝗮 – najlepiej w półcienistych miejscach, na glebach zasobnych w wapń, przepuszczalnych i umiarkowanie wilgotnych.

Wraz z rokiem tematycznym – Artystyczny Botaniczny – prowadzimy cykl spacerów o powiązaniach sztuki z Naturą.

Tą historią podzieliła się Monika Pyszna → edukatorka Pracowni Edukacji Ogrodu Botanicznego.