Rachel Ruysch (1664-1750) i jej barokowe bukiety

Kariera malarska Rachel Ruysch rozpoczęła się w drugiej połowie XVII wieku, zwanego Złotym Wiekiem Kultury Niderlandów. XVII wiek to najświetniejszy okres w historii Holandii – czas dominacji Holendrów na morzach i oceanach, bogacenia się młodej Republiki Zjednoczonych Prowincji na handlu zamorskim: handlu cukrem, tytoniem, przyprawami, złotem i handlu niewolnikami oraz szybkiego rozwoju Amsterdamu, który po upadku Antwerpii i jej przejściu w ręce hiszpańskich namiestników Niderlandów przejął rolę najważniejszego miasta Niderlandów.

Statki handlowe Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej i Holenderskiej Kompanii Zachodnioindyjskiej regularnie przywoziły do nowopowstałego Ogrodu Botanicznego w Amsterdamie (1638) egzotyczne gatunki roślin z odległych stron świata. Te nowinki florystyczne odnajdziemy na płótnach artystki, która, choć urodziła się w Hadze, większość swojego życia spędziła wraz z rodziną w Amsterdamie.

Rachel Ruysch była malarką, która w czasie swojej siedemdziesięcioletniej kariery zawodowej odniosła ogromny sukces. Wyspecjalizowała się w rodzaju martwej natury przedstawiającej owoce i inne rośliny z misternie wplecionymi pomiędzy liście i kwiaty motylami, chrząszczami i innymi owadami. Nie wahała się wklejać w mokrą jeszcze warstwę farby mieniących się kolorami skrzydeł motyli, kupionych od zbieraczy.

Jako nastolatka przez trzy lata uczyła się w pracowni Willema van Aelsta, najsłynniejszego ówczesnego malarza martwych natur w Amsterdamie. Wzięła z jego malarstwa to co najlepsze: asymetryczne kompozycje roślinne ułożone w kształcie litery S, co sprawiało, że bukiety Rachel nie wydają się płaskie, nabierają objętości, uwodzą oko trójwymiarowością i naturalnością. W jej pracach ujawnia się upodobanie do kwiatów maku lekarskiego, symbolu profesji jej ojca.

Artystka zazwyczaj przedstawiała swoje roślinne kompozycje na jednolitym, ciemnym tle, z którego mocnym snopem światła, niczym teatralnym reflektorem, wydobywała piękno poszczególnych kwiatów.

W młodości, zafascynowana twórczością Otto Marseusa von Schrieck’a malowała nieoczywiste kompozycje z roślin ogrodowych zaaranżowane na ciemnym i wilgotnym dnie lasu (tzw. sottobosco) w towarzystwie jaszczurek, ropuch i ślimaków z różnych stron świata.

W końcowym okresie twórczości zrezygnowała z ciemnego tła i ciasno ułożonych, niespokojnie wijących się roślin. Zaczęła malować bukiety w nowej formule, lżejsze objętościowo, delikatniejsze i w pastelowych barwach, podążając tym samym za nowym, modnym, finezyjnym stylem rokoko. 

Doprowadziła gatunek martwej natury z kwiatami do prawdziwego rozkwitu. Jej prace charakteryzują się szeroką znajomością botaniki, wyrafinowaniem kompozycji, naturalistycznym oddaniem najróżniejszych faktur, harmonią kolorystyczną i wyjątkową finezją techniczną.

Nic więc dziwnego, że jej obrazy stały się poszukiwanymi i cennymi obiektami już za jej życia, a kolekcjonerzy sztuki gotowi byli za nie słono zapłacić. Popyt na jej dzieła był tak duży, że amsterdamska malarka mogła sobie pozwolić na wykonanie tylko kilku obrazów rocznie. Malowanie sprawiało jej radość i dawało tyle satysfakcji, że nawet gdy stała się zupełnie niezależna finansowo, nigdy nie przestała malować!

Jej życie jest gotowym scenariuszem do wciągającego filmu. Jako córka znanego profesora anatomii i botaniki Frederika Ruyscha, artystka, która jako pierwsza kobieta w historii została przyjęta do prestiżowej gildii malarskiej Confrerie Pictura w Hadze, artystka z tytułem nadwornej malarki Johanna Wilhelma z dynastii Wittelsbachów, elektora Palatynatu w Düsseldorfie, zwyciężczyni głównej nagrody pieniężnej w wysokości 75 tysięcy guldenów w loterii państwowej i matka dziesięciorga dzieci – była wyjątkową postacią nie tylko w swoich czasach! 

Historycy sztuki uważają Rachel Ruysch za jedną z najbardziej utalentowanych artystów  martwej natury. Do czasu swojej śmierci w wieku 86 lat stworzyła setki obrazów, z których do obecnych czasów zachowało się ponad 250 (udokumentowanych lub przypisywanych jej prac). Jej datowane prace wskazują, że malowała od 15-go do 83-go roku życia.

Wraz z rokiem tematycznym – Artystyczny Botaniczny – prowadzimy cykl spacerów o powiązaniach sztuki z Naturą.

Tą historią podzieliła się Ewa Szachowska → – pasjonatka roślin i historii sztuki tak z wykształcenia, jak i z zamiłowania, pracująca w obu tych obszarach. Arteterapeutka, koordynatorka i autorka projektów edukacyjnych oraz wieloletnia współpracowniczka Fundacji Arttransfer (od 2013). Edukatorka w Centrum Edukacji Ogrodu Botanicznego UW.