Kokos – dar bogów - Ogród Botaniczny Uniwersytetu Warszawskiego

Kokos – dar bogów

Niewiele jest roślin, na których tak jak na palmie kokosowej (Cocos nucifera) opierałoby się życie i gospodarka tak wielu ludzi (no może jeszcze ryż i niektóre inne zboża).  Nasza znajomość palmy kokosowej opiera się prawie wyłącznie na wiedzy o  jadalnych owocach tej rośliny tzw. orzechach kokosowych.  Niektórzy, szerzej otarci w świecie wiedzą jeszcze, że liście i drewno można używać w budownictwie i na tym kończy się nasza znajomość rzeczy.  Okazuje się jednak, że w krajach, gdzie uprawia się kokosy, żadna cześć tej rośliny nie pozostaje bezużyteczna!

Palma kokosowa (Cocos nucifera) fot. Wikipedia



Tajemniczy rodowód


Zacznijmy może jednak od początku, który jest wcale tajemniczy.  Nie wiadomo bowiem skąd dokładnie pochodzi palma kokosowa.  Najprawdopodobniej była to Polinezja, ale nie ma co do tego zupełnej pewności.  W Europie kokos był już znany przed odkryciem Ameryki, jakie więc było zdziwienie Europejczyków, którzy dostrzegli te palmy u wybrzeży tego kontynentu!  Obecnie gatunek ten można spotkać w całej strefie tropikalnej, mniej więcej między 20( szerokości pd. i pn., który to obszar bywa niekiedy wręcz nazywany strefą palmową.  Kokos zasiedlił przybrzeżne tereny tego pasa przywieziony przez ludzi, których prymitywna gospodarka opierała się (i opiera wciąż) na uzyskanych z niego surowcach lub też skolonizował je w sposób naturalny.  Jego owoce bowiem potrafią bez szkody dla żywotności zarodka pokonać wiele mil unoszone prądami morskimi.  Gaje palmowe spotkamy jednak tylko na wybrzeżach morskich, ponieważ suchszy klimat wnętrza lądów nie sprzyja tej roślinie.

Palma kokosowa (Cocos nucifera) fot. Wikipedia



Pestkowiec co podszywa się za orzecha…


W naszej strefie klimatycznej najbardziej znanym pożytkiem są orzechy kokosowe, które jednak … orzechami nie są!  Wedle botanicznej klasyfikacji owoców są to bowiem … pestkowce, budową nie odbiegające od owoców śliwy czy moreli.  Z tą różnicą, że w przypadku tych ostatnich jadalna jest mięsista i słodka owocnia a w przypadku kokosa do jedzenia nadaje się nasienie, które do Polski dociera już pozbawione dwóch zewnętrznych warstw owocni.  To zaś co jemy, to dokładniej bielmo, czyli substancje zapasowe zamkniętego w nasieniu zarodka.  Bielmo to występuje w dwóch postaciach – stałej (po wysuszeniu, w handlu znane pod nazwą kopry), którą znamy w postaci rozdrobnionej jako wiórki kokosowe oraz płynnej – czyli mleka kokosowego. 

Sałatka popijana winem


Jednak owoc to nie jedyna rzecz, która jest jadalna w palmie kokosowej.  Z młodych pędów można przyrządzić wyśmienitą sałatę, zaś z soku utoczonego ze ściętych kwiatostanów wyrabia się cukier i wino palmowe zwane teddy, z którego po destylacji uzyskuje się arak.  Również wspomniana kopra może zostać przetworzona – tłoczony z niej olej kokosowy używany jest w wyrobie margaryny, czekolady, a także świec czy mydła, które, uwaga, pieni się w wodzie morskiej!  Olej te ma także zastosowanie w medycynie ludowej – na jego bazie przygotowuje się rozliczne maści i lecznicze smarowidła (autor sam miał okazję próbować specyfiku na ból mięśni i musi przyznać, że z dobrym skutkiem).  Nie trzeba oczywiście zachwalać zalet wiórków uzyskanych z kopry, bo każdy chyba zna smak ciasteczek kokosowych.  Do jedzenia nadają się także korzenie palmy – mają one jednak właściwości narkotyzujące.


Wymienione dobra to ciągle tylko część tego co palma kokosowa ma do zaoferowania.  Nie marnują się także liście, które używa się do wyrobu plecionek, koszyków czy do krycia dachów.  Z wyjątkowo dużych, dochodzących do 6m. ogonków liściowych można wyrabiać wiosła czy wręcz płoty.  Drewno to doskonały materiał budulcowy, można go używać do konstrukcji mebli, lasek, belek masztów czy do budowy łodzi.  A nie było jeszcze mowy o włóknie kokosowym!  Uzyskuje się je z środkowej części owocni (zwanej mezokarpem) i używa do produkcji lin, mat i chodników, a także dodaje do mieszanek ziemi pod uprawę roślin.  Również wewnętrzna, twarda część owocni może zostać wykorzystana do wyrobu naczyń czy przedmiotów ozdobnych.


Jak widać po rozlicznych zastosowaniach palma kokosowa jest rośliną zajmującą specjalne miejsce w gospodarce ludzi zamieszkujących tropiki – nie przypadkowo uważają ją za roślinę, która jest darem bogów.  Bez niej  życie byłoby dużo trudniejsze.

Palma kokosowa (Cocos nucifera) fot. Wikipedia
Palma kokosowa (Cocos nucifera) fot. Wikipedia


Jak zbudowany jest kokos?


Owoc palmy kokosowej zwany orzechem kokosowym to w rzeczywistości pestkowiec.  Owocnia, która okrywa znajdujące się wewnątrz nasienie składa się z trzech warstw: dość cienkiej zewnętrznej zwanej egzokarpem, włóknistej warstwy środkowej (mezokarpu) i twardej warstwy wewnętrznej (endokarpu).  Znajdujące się w środku nasienie posiada bogate zapasy odżywczego bielma, które służy do zaopatrywania rozwijającego się zarodka.

Palma kokosowa (Cocos nucifera) fot. Wikipedia


Palmy to niezwykle ciekawa rodzina, skupiająca 2800 gatunków.  Ich widok jest charakterystyczny dla regionów tropikalnych, ale niektóre z nich jak na przykład karłatka niska (Chamaerops humilis)mogą występować naturalnie nawet na południu Europy.  Palmy to rośliny wiatropylne, wiele z nich jak np. palma daktylowa (Phoenix dactylifera), kokosowa czy sagownica (Metroxylon sagu) od tysięcy lat używanych jest przez człowieka.  Warta uwagi jest budowa ich pędów – większość posiada pień, zwany kłodziną, który dźwiga na szczycie pióropusz ogromnych liści.  Interesujące jest to, że nie są to właściwie drzewa – bowiem kłodzina powstaje bez typowych przyrostów wtórnych, jak ma to miejsce choćby w pniach dębów czy sosen.

Naszym rozmówcą jest dyrektor Ogrodu Botanicznego UW, prof. dr hab. Marcin Zych – biolog, badacz ewolucjonista, etnobotanik, od lat zajmujący się skomplikowanymi relacjami roślin z zapylaczami. Więcej →

Zielona oaza w sercu wielkiego miasta!

Ogród Botaniczny
Uniwersytetu Warszawskiego

Zapraszamy do czterech szklarni Ogrodu, które w sezonie zimowym są dostępne w weekendy i święta w godzinach 11.00 – 16.00 (kasy są czynne do 15.20)


W każdą sobotę i niedzielę o godz. 13.00
zapraszamy na spacery z edukatorami!

Las tropikalny w centrum Warszawy

Szklarnie

SZKLARNIE są dostępne w weekendy i święta w godzinach 11.00 – 16.00 (ostatnie wejście o 15.20)

Bilety są dostępne na miejscu, w kasach do 15.20 oraz na stronie kupbilet.pl

Zajęcia z edukatorami dla grup zorganizowanych
Zapisy → wycieczki.ogrod@uw.edu.pl

Czarujący zimowy Ogród Lumagica

Magiczny Botaniczny

To już piąta edycja wystawy iluminacji w Ogrodzie Botanicznym Uniwersytetu Warszawskiego.

Zapraszamy! Wystawa jest czynna codziennie (oprócz śród) w godz. 16.00 – 21.00

Bilety są dostępne na miejscu oraz na stronie lumagica.pl
Realizowane projekty z Funduszy Europejskich

Używamy plików cookie, aby poprawić komfort korzystania z naszej witryny. Przeglądając tę stronę, zgadzasz się na używanie przez nas plików cookie.

Więcej Akceptuję