Rośliny biblijne - Ogród Botaniczny Uniwersytetu Warszawskiego

Rośliny biblijne



W prawie każdej religii, oprócz świętych ksiąg, przedmiotów i rytuałów znajdziemy także elementy przyrody, które mają znaczenie kultowe lub symboliczne.  Jest tak również w religii najpopularniejsze w Polsce – w chrześcijaństwie. 

Święte księgi chrześcijaństwa – Biblia, Stary i Nowy Testament, szczególnie często wspominają rozmaite rośliny, które maja tam zastosowanie praktyczne, ale także mistyczne i symboliczne.  Jeśli zastanowimy się chwilkę, na pewno każdy z nas bez trudu wymieni choć kilka roślin, które w Biblii występują; do tych najczęściej spotykanych należeć będzie winorośl, oliwka, figa czy granat. 

Jak łatwo dostrzec wszystkie te gatunki to rośliny związane z gospodarką ludzi zamieszkujących tereny basenu Morza Śródziemnego, czyli miejsc, w których księgi biblijne powstawały.  Zresztą jest to zrozumiałe – autorzy biblijni odwoływali się do otaczającego ich świata, nie byli botanikami, więc znali to, co rosło dokoła nich (jak oliwka czy figa), było używane przez współczesnych im ludzi, stanowiło podstawę ich utrzymania, lub to, co z pewnych, zwykle konsumpcyjnych, względów było przedmiotem handlu (jak cynamon).

Jabłoń (Malus Mill) fot. Wikipedia

Aby zacząć naszą opowieść o roślinach Biblii powinniśmy jednak chyba udać się do ogrodów Edenu, z których na wieczną tułaczkę, za nieposłuszeństwo boskim nakazom, wygnali zostali Adam i Ewa.  No właśnie, to pytanie dręczy zapewne wielu czytelników: co było drzewem wiadomości dobrego i złego?  Jabłoń?  Paradoksalnie, choć już utrwalona w naszej wyobraźni – chyba nie, weszła bowiem na arenę za sprawą ludzi bardziej nam współczesnych, mieszkających w surowszym klimacie, którzy nie mieli większego pojęcia o tym, co mogło rosnąć w rajskich ogrodach 

Figowiec pospolity (Ficus carica ) fot. Wikipedia
Pigwa pospolita (Cydonia oblonga) fot. Wikipedia

Najprawdopodobniej starotestamentowi autorzy mieli raczej na myśli figę (Ficus carica) lub pigwę (Cydonia oblonga), o owocach podobnych do jabłek.  Według innych źródeł mógłby to być także granat (Punica granatum).  Tajemnica ta jednak najpewniej nie znajdzie jednoznacznego rozwiązania..

Granat właściwy, (Punica granatum), fpt. Wikipedia

Takich nieporozumień, wynikających z uproszczeń w tłumaczeniu lub też z chęci dostosowania Ksiąg Biblijnych dla czytelników nie znających realiów Palestyny, Egiptu czy Azji Mniejszej, jest więcej.  Warto wspomnieć choćby o jednym – przysłowiowym kąkolu.  Każdy, kto widział kąkole (Agrostemma githago), wie, że nie sposób pomylić go z jakimkolwiek zbożem.  Jak więc to mogło się przydarzyć biblijnym rolnikom, którzy choć botanikami nie byli, to jednak na pewno obserwować przyrodę umieli, wszak to był ich fach i od tego uzależnione były plony.  Ano – wina w tłumaczeniu.  Pod pojęciem kąkol ukryła się bowiem kąkolnica – trawa, zwana obecnie życicą roczną (Lolium temulentum), która jest chwastem zbóż, i która faktycznie może być trudna w odróżnieniu od rosnącej pszenicy – co innego po dojrzeniu, kiedy różnice są już na tyle znaczne, że zborze od chwastu oddzielić jest łatwiej.

Kąkol polny, Agrostemma githago, fot. Wikipedia


Jak już wiemy jednym z najczęstszych elementów biblijnej flory jest winorośl (Vitis vinifera).  Już w czasach starotestamentowych z owoców tej rośliny wytwarzano wino.  Roślina ta ma w chrześcijaństwie znaczenie zarówno symboliczne jak i praktyczne – oznacza Kościół, zaś pędy krzewu winnego są symbolem wszystkich wierzących. W Starym Testamencie winne krzewy, winnice i wino były symbolem dostatku, spokoju i atrybutem Boga.  Posiadanie winnic stanowiło jedno z najcenniejszych dóbr człowieka.  Praktyczne zastosowanie wino znajduje natomiast w obrządkach chrześcijańskich – we Mszy Świętej jest bowiem symbolem krwi Chrystusa.  Sam krzew, jego owoce oraz oczywiście moszcz winny i wino są częstym motywem biblijnych przypowieści.  

Winorośl właściwa (Vitis vinifera) fot. Wikipedia
Oliwka europejska, (Olea europaea), fot. Wikipedia

Równie często możemy spotkać w biblii oliwkę (Olea europaea) i drzewo figowe (Ficus carica).  One także były rodzime dla Palestyny i innych terenów, gdzie rozgrywały się sceny ze Starego i Nowego Testamentu, nic więc dziwnego, że stanowiły zwykle ich tło.  To przecież w gaju oliwnym odpoczywał Chrystus, a i inne postacie biblijne poszukiwały w gajach oliwnych i figowych ochłody i wytchnienia.  Drzewo oliwne, ze względu na swoją długowieczność i siłę była symbolem narodu Izraelskiego („Pędy Izraela rozrosną się i będzie okazały jak drzewo oliwne”.  Według legendy to właśnie z drzewa oliwnego i cedrowego wykonany był krzyż, na którym umarł Chrystus.  Na marginesie warto tu dodać, że korona cierniowa została upleciona prawdopodobnie z innego częstego w Palestynie kolczastego krzewu czy niewielkiego drzewka o łacińskiej nazwie Paliurus spina-christii.  Wracając zaś do oliwki, to samo słowo Mesjasz (Chrystus to jego grecka wersja) oznaczało po hebrajsku – namaszczony (oliwą).   Wytłoczona z oliwek oliwa stanowiła bowiem istotny składnik wszelkich maścideł i olejków wonnych często w Biblii występujących.  Podobnie figa pojawia się już w najwcześniejszych księgach Starego Testamentu – to przecież z liści tego drzewa (słynny listek figowy) sporządzili sobie ubrania pierwsi ludzie – Adam i Ewa.  

Innymi często pojawiającymi się w Księgach Biblijnych roślinami są gatunki przyprawowe i aromatyczne.  Należą do nich rozmaryn, hyzop, mirt czy aloes.  Z roślin tych, oprócz tego, że stosowano je do aromatyzowanie potraw, wytwarzano rozmaite olejki wonne stosowane do pachnideł, maści używanych do balsamowania zmarłych czy w celach kultowych na przykład jako kadzidła.  Często rośliny te są również synonimem piękna i czystości.  Cechy te może także uosabiać lilia – według Pieśni nad Pieśniami inne kwiaty są w porównaniu do niej jak bezlistne ciernie.

Mandragora (Mandragora officinalis), fot. Wikipedia

Dość tajemniczą rośliną pojawiającą się Starym Testamencie jest mandragora (Mandragora officinalis).  Gatunek ten jeszcze w średniowieczu uznawany był za skuteczny w leczeniu bezpłodności, a ponadto stanowił atrybut diabła i czarnoksiężników.  Z jego zdobywaniem wiązało się wiele ryzyka, nie można go było dotknąć ani własnoręcznie wyrwać.  Należało użyć do tego celu głodzonego przez 3 dni psa, któremu przywiązywało się roślinę do ogona i wabiło zwierzę mięsem.  Pies wyrywał mandragorę, która krzyczała przeraźliwie – kto na czas nie zatkał uszu szybko ginął lub wariował (oczywiście pies ginął także).  Zawsze, także w czasach biblijnych, mandragora osiągała wysoką cenę – w Biblii pojawia się w Księdze Rodzaju.  To za jej przyczyna bezpłodna żona Jakuba, Lia, zachodzi w ciążę.

Rzecz jasna przedstawione powyżej rośliny to tylko niewielka część biblijnego zielnika.  Niewiele było o biblijnych drzewach, ponieważ stanowiły one temat jednego z poprzednich odcinków. Warto jednak stwierdzić, że Biblia to ciekawa lektura dla współczesnych botaników.  Uzbrojeni w specjalistyczną wiedzę wyjaśniają oni często rozmaite niejasności nagromadzone w biblijnych tekstach za przyczyną autorów i tłumaczy.  Czasem praca taka ma wiele wspólnego z praca detektywa lub archeologa, który z wielu elementów musi odgadnąć prawdę, zatartą na przestrzeni wieków.

Literatura:

W. Kopaliński „Słownik mitów i tradycji kultury” PIW, Kraków 1997.

W. Kopaliński „Słownik symboli” Wiedza Powszechna, Warszawa 1997.

K. Romaniuk „Biblijne kwiaty” Niedziela 22 (135)/98

Naszym rozmówcą jest dyrektor Ogrodu Botanicznego UW, prof. dr hab. Marcin Zych – biolog, badacz ewolucjonista, etnobotanik, od lat zajmujący się skomplikowanymi relacjami roślin z zapylaczami. Więcej →

Ogród Botaniczny
Uniwersytetu Warszawskiego
Zielona oaza w sercu wielkiego miasta!

Zapraszamy do
czterech szklarni Ogrodu,
które w sezonie zimowym są dostępne
w weekendy i święta w godzinach 11.00 – 16.00 (kasy są czynne do 15.20)


W każdą sobotę i niedzielę o godz. 13.00
zapraszamy na
spacery z edukatorami!

Szklarnie
Las tropikalny w centrum Warszawy

SZKLARNIE są dostępne
w weekendy i święta
w godzinach 11.00 – 16.00 (ostatnie wejście o 15.20)

Bilety są dostępne na miejscu, w kasach do 15.20
oraz na stronie kupbilet.pl

Zajęcia z edukatorami
dla grup zorganizowanych
Zapisy → wycieczki.ogrod@uw.edu.pl

Magiczny Botaniczny
Czarujący zimowy Ogród Lumagica

To już piąta edycja wystawy iluminacji
w Ogrodzie Botanicznym UW.

Zapraszamy!

Wystawa jest czynna codziennie
(oprócz śród)w godz. 16.00 – 21.00
z wyjątkiem 24 i 31 grudnia.

Bilety są dostępne na miejscu
oraz na stronie lumagica.pl
Realizowane projekty z Funduszy Europejskich

Używamy plików cookie, aby poprawić komfort korzystania z naszej witryny. Przeglądając tę stronę, zgadzasz się na używanie przez nas plików cookie.

Więcej Akceptuję